Medyanın kültürel coğrafyası

Medya yeni kültürel coğrafyalar oluşturuyor. Eski kültürel ve fizikî sınırları aşındırarak kendine özgü yeni kimlikler, tanımlamalar, davranış kalıpları geliştiriyor, hatta dayatıyor...

Özellikle elektronik medya bu anlamda daha belirgin bir konuma sahip. Ancak bir yanda eski bakış açılarını, eski kimlik tanımlamalarını, ötekine bakış tarzını değiştirip yeni formlara büründürürken paradoksal biçimde, yer yer varolan alışkanlıkları, basmakalıp görüşleri daha da güçlendiriyor.

Batı''da yayın yapan (Batı Avrupa ve Amerika''yı kastediyorum) etkin yazılı ve elektronik medya aygıtlarının özellikle Türkiye''ye bakışı, daha doğrusu Türkiye''yi tanımlayışı, yeni kültür coğrafyaları oluşumunun sadece kültürel değil siyasal tanımlamaları/sınırları da nasıl belirlediğinin ipuçlarını veriyor. Bu aynı zamanda, en fazla medyada etkisini gösteren postmodern kültür ve kimliklerin Doğu''ya ve aynı zamanda Batı''daki doğulu Türkiye''ye bakışı yansıtıyor.

Batılı yayın organını hemen her elime alışımda Türkiye''yi hangi coğrafi başlık içinde verdiklerine dikkat ederim. Televizyon haberlerinde, internet sitelerinde gezinirken daha da ilginç hale gelir bu ayrıntı üstüne sergilediğim dikkat.

Örneğin hemen her gün girdiğim CNN internet sitesindeki Türkiye haberleri bu dikkatimi besleyecek ilginç örnekler verir. Türkiye ile ilişkin haberler kimi zaman Ortadoğu kimi zaman Avrupa başlığı altında bölümlerde verilir. Hatta zaman zaman aynı sayfada hem Ortadoğu hem Avrupa başlıkları altında Türkiye ile ilişkin iki ayrı haberin verildiği olur. Bu ayrım daha doğrusu tanımlama, kimlik giydirme yazılı basın için de geçerli.

Peki medya bizi neye göre Ortadoğulu neye göre Avrupalı sayıyor. Bu sorunun cevabını medyanın oluşturduğu yeni kültürel coğrafyalar bağlamında ele alabileceğimiz gibi Batı''nın bizi nasıl tanımladığı, dolayısıyla kendini nasıl tanımladığı sorunsalıyla yakından ilgisi var...

Edward Said, medyanın yeni kimlikler inşa ederken özellikle Doğu''ya ilişkin 19. yüzyıldan kalma basmakalıp tanımlamaları daha da güçlendiren, tahkim eden bir işlevi de aynı anda gördüğünü söyler. Televizyon bir yanda kendi coğrafyasını kurarken diğer tarafta bu coğrafyanın sınırlarını da öteki tanımlamasına uygun biçimde yeniden çiziyor. Bu durumun en iyi örtüştüğü alan herhalde Türkiye olsa gerek. Batı bir yanda Batılı/modern Türkiye olgusunu formel olarak kabul etmiş görünse bile görmek istediği, kurtulmak istediği aynı zamanda yok olmasını da istemediği sürgit önünde görmek istediği öteki tanımına uygun bir Türkiye, Doğu imajını yeniden üretmektedir medya aracılığıyla. Televizyon her an yırtıp yapıştırdığı dünya hatta evren haritasına biçim verirken streotyped (basmakalıp) oryantalist imaj ekranda beliriyor.

Galatasaray''ın İstanbul''daki Leeds maçından sonra İngiliz televizyon kanallarında Geceyarısı Ekspresi''nin hemen yayına konması ne tesadüfi ne de marjinal bir uygulamadır. Doğu''ya, ötekine, Türk''e, Müslüman olana karşı toplumsal hafızada yer alan tanımlama Kevin Robins''in ifadesiyle televizyon emperyalizminin semiyolojik şövalyeleri tarafından yeniden cepheye sürülerek haritalandırılmıştır... Bu kodlama aslında Batı''nın nefret ettiği, ötekinde görmek istediği, yok edilmeyi hak eden ama aynı zamanda vazgeçemediği bir imajdır. Tanımlanmış öteki''den vaz geçememesi, aynı zamanda kendi kimliğinin oluşmasında ya da var saydığı ileri/aydınlık/medeni/teknolojik kimliğin hala kendi tekelinde olduğunu hatırlatan/avutan bir simge rolünü oynuyor olmasındandır.

Örneğin, dün, Batman''da polisin PKK''lının hücre evine baskın yapışını Ortadoğu haberleri içinde veren CNN burada Kürt kimliğini Türk (Burada aslında çifte bir zihin akışı sözkonusu; bir yanda Kürt''ü de içine alan bir Türk imajı söz konusuyken diğer yanda savunulan Kürt, doğu imajını beslediği oranda destek görmektedir) önyargısına verdiği destek olarak kullanmaktadır.

Türkiye''nin Ortadoğu''da mı Avrupa''da mı olduğuna karar vermek, artık siyasal iktidarları ve sınırları aşındıran medya imparatorluklarınca belirlendiğini söylemek çok abartılı olmasa gerek. Medyanın bizi yansıtış biçimi Batı''nın bize bakışı kadar bizim kendime ve Avrupa''ya/Batı''ya bakışımıza da yana tutmaktadır.