5 soruda başkanlık

Başkanlık sistemini öngören anayasanın Meclis'te kabul edilmesi için 367 kabul oyu gerekiyor.

7 Haziran seçiminden 1 Kasım seçimine kadar geçen beş aylık süre Türkiye'nin siyasi sisteminin temel zayıflıklarını ve kırılganlıklarını da gün yüzünde çıkardı. Kullanılan oyların yüzde 95'inin meclise yansıdığı bu seçimden sonra Türkiye, erken seçime gitmek zorunda kaldı. Bu tablo Türkiye'de bir sistem sorunu olduğunu gösterdi. Bu seçimlerin ardından darbe anayasasının değiştirilmesi tartışmaları tekrar başladı. Peki, başkanlık ya da parlamenter sistem nedir? Siyasi partilerin açıklamalarını bir kenara bırakarak başkanlık sistemini 5 soruda açıklamaya çalıştık.

Binlerce insan tutuklandı, onlarca kişi işkenceden geçirildi, 26 vatandaş siyasi görüşü nedeniyle idam edildi. Bunların dışında 1980 darbesi Türkiye'ye bir de anayasa bıraktı.

Zaman darbeyle ilgili birçok şeyi örtse de geride bıraktıkları o günü yaşayanların hafızalarında, genç kuşakların ise söylemlerinde iz bıraktı. Türkiye, yıllarını heba eden bu mirastan kurtulma zarureti ile karşı karşıya.

Sürekli toplumun gündeminde olan yeni anayasa 24'üncü ve 26'ıncı dönemde AK Parti'nin aldığı inisiyatifle komisyon çalışmalarına taşındı. 24. Dönem Anayasa Uzlaşma Komisyonu'nda Meclis'teki partiler 60 madde üzerinde uzlaştı. Bu uzlaşı yeni bir anayasanın hayata geçmesini sağlayamadı.

7 Haziran seçiminden 1 Kasım seçimine kadar geçen beş aylık süre Türkiye'nin siyasi sisteminin temel zayıflıklarını ve kırılganlıklarını da gün yüzünde çıkardı. Kullanılan oyların yüzde 95'inin meclise yansıdığı 7 Haziran seçimlerinde bir partinin yüzde 40'lık bir oy oranına ulaşmasına rağmen yaşanan hükümet krizinden Türkiye erken seçimle çıkabildi. Bu tablo Türkiye'de bir sistem sorunu olduğunu gösterdi. Bu seçimlerin ardından darbe anayasasının değiştirilmesi tartışmaları tekrar başladı.

1 Kasım'da seçim meydanlarında siyasi partiler yeni bir anayasa sözü verdi. 15 Temmuz darbe girişiminin bertaraf edilmesi ardından 11 Ekim'de MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli partisinin grup toplantısında başkanlık sistemi tartışmasını yeniden açtı. Bahçeli, sistem tartışmalarının siyaseti tıkaması durumunda, rejim krizine dönüşebileceği uyarısında bulundu.

Bu çıkışın ardından Başbakan Binali Yıldırım ve Bahçeli arasında görüşme trafiği başladı. 10 Kasım'da iki liderin görüşmesinde AK Parti'nin hazırladığı iki teklif değerlendirildi. Görüşmede, mevcut anayasanın başkanlık sistemine göre düzenlenmesi teklifi üzerinde duruldu. Teklif, MHP'nin de değerlendirmesi sonrası, kamuoyuna açıklanarak gönderilecek. Teklifin nasıl açıklanacağı ve ortak imzalarla mı gönderileceği, son istişareyle kararlaştırılacak.

Peki, başkanlık ya da parlamenter sistem nedir? Siyasi partilerin açıklamalarını bir kenara bırakarak başkanlık sistemini 5 soruda açıklamaya çalıştık.

BAŞKANLIK SİSTEMİ NEDİR?

Hükümet sistemi tartışmasının ana ekseni siyasi ve ekonomik gelişmeyi sağlamak açısından hangisinin daha uygun olduğu noktasına odaklanıyor. Parlamentonun içinden çıkan ve ona karşı sorumlu olan bir yürütme mi, yoksa halk tarafından seçilen ve yasama organından bağımsız olan bir yürütme mi?

ABD'de doğmuş bir hükümet sistemi olan başkanlığı, Latin Amerika ülkeleri ve diğer birçok devlet de örnek almıştır. Başkanlık sisteminin farklı tanımları bulunmakta. Bu sistemin başkanlık olarak nitelendirilmesinin en büyük sebebi başkana atfedilmiş olan geniş yetkilerdir. Yürütmenin başının doğrudan doğruya halk tarafından seçildiği ve görevde kalmak için yasamanın güvenine ihtiyaç duymadığı bu sistemde; yürütme tamamen yasamadan bağımsızdır. Başkanlık sisteminde yürütme organının tüm yetkilerini başkan kullanır. Yürütme politikalarının belirlenmesi ve bunların gerçekleştirilmesi konusunda her türlü yetki başkana aittir. Dolayısıyla, hükümetin siyasal sorumluluğu da başkana aittir. Başkanın yasa önerme ve bütçe hazırlama yetkileri yoktur, bu yetkiler parlamento tarafından kullanılır. Bakanlar, başkanın emrine tabi danışman durumundadırlar ve doğrudan başkan tarafından seçilirler. Başkanlık sisteminde bir kişi, aynı anda hem yasama organının hem de yürütme organının üyesi olamaz. Yasama organı yasaları yapar, başkan da yasalar çerçevesinde hükümet eder.

Bu genel açıklamalardan sonra, başkanlık sisteminin temel özelliklerini şu şekilde sıralayabiliriz:

-Yasama ve yürütme organları kesin olarak birbirinden ayrılmıştır.

- Başkan, doğrudan ya da dolaylı olarak halk tarafından seçilir.

- Yasama ve yürütme organları birbirinin varlığına son veremezler.

- Hükümeti kurmak ve idare etmek yetkisi başkana aittir.

- Başkan anayasal yetkilere ve sorumluluğa sahiptir.

HANGİ ÜLKELERDE BAŞKANLIK SİSTEMİ VAR?

Dünyada çoğu Amerika ve Afrika kıtalarında olmak üzere 67 ülkede başkanlık sistemi uygulanırken, bunlar arasında en dikkat çekenleri ABD ve İran. Yarı başkanlık sistemi ise aralarında Fransa ve Rusya'nın da bulunduğu 28 ülkede uygulanıyor. Ancak ülke yapılarından ötürü bu sistemlerde farklı uygulamalar var.

ABD, Afganistan, Angola, Belarus, Benin, Bolivya, Brezilya, Burundi, Çad, Kanada, Şili, Kolombiya, Comoros, Kongo Cumhuriyeti, Kosta Rika, Dominik Cumhuriyeti, Ekvator, El Salvador, Gambiya, Gana, Guatemala, Honduras, Endonezya, Liberya, Malavi, Maldivler, Meksika, Myanmar, Nikaragua, Nijerya, Palu, Panama, Paraguay, Filipinler, Sierra Leone, Güney Sudan, Sudan, Surinam, Uruguay, Venezuela, Zambia.

Başbakanlı başkanlıklar

Ermenistan, Belarus, Kamerun, Orta Afrika Cumhuriyeti, Chad, Fildişi Sahilleri, Gine, Gabon, Mozambik, Namibya, Peru, Ruanda, Güney Kore, Sri Lanka, Tanzanya, Togo, Uganda, Özbekistan, Yemen.

Yarı başkanlık uygulananlar

Burkino Faso, Djibouti, Fransa, Gürcistan, Gine Bissau, Guyana, Haiti, Kenya, Kırgısiztan, Madagaskar, Mali, Moritanya, Moğalistan, Nijer, Filistin, Pakistan, Romanya, Senegal, Suriye, Tayvan, Tajikistan, Tunus, Ukrayna, Zimbabve, Sao Tome ve Principe Demokratik Cumhuriyeti

PARLAMENTER SİSTEMDEN FARKI NE?

Başkanlık sisteminde, yürütme organı tek kişiden oluşur, o da başkandır. Başkanlık sisteminde, başkanın dışında sembolik bir devlet başkanlığı makamı yoktur. Başkan hem hükûmet hem de devlet başkanıdır. Başkan tarafından seçilen ve meclisçe onaylanan yardımcıları ise, bir kabine oluşturmazlar. Parlamenter sistemde yürütme organı ikili bir yapıdadır; bir tarafta sembolik yetkilerle donatılmış devlet başkanı, diğer tarafta ise başbakan ve bakanlardan oluşan bakanlar kurulu vardır.

Başkanlık sisteminde başkan doğrudan doğruya halk tarafından seçilmektedir. Başkan belirli bir süreliğine seçilir ve kural olarak görev süresi bitmeden görevden alınamaz. Parlamenter sistemde yürütmenin etkin kanadı olan bakanlar kurulu genellikle parlamento içerisinden çıkar. Devlet başkanı ise monarşilerde ırsi olarak, cumhuriyet rejimlerinde ise genellikle parlamento tarafından seçilerek göreve gelmektedir.

Başkanlık sisteminde başkan, yasama organının güvenine dayanmaz. Başkanın yasama organının güvenine dayanmaması, görev süresi bitmeden kural olarak yasama organı tarafından güvensizlik oyuyla görevden alınamayacağı anlamına gelir. Dolayısıyla başkan yasama organına karşı sorumlu değildir, sadece kendisini seçen halka karşı sorumludur. Parlamenter sistemde yürütme organı yasama organının güvenine dayanır. Parlamenter sistemde devlet başkanının vatan ihanet suçu dışında görevi ile ilgili herhangi bir sorumluluğu yoktur. Ancak yürütmenin sorumlu kanadı olan bakanlar kurulu, yasama organına karşı sorumludur. Yasama organı, çeşitli denetim mekanizmaları ile yürütme organını denetleyebileceği gibi görevden de düşürebilir. Buna paralel olarak belli şartların gerçekleşmesi halinde devlet başkanına da yasama organını feshetme yetkisi tanınmıştır.

BAŞKANLIK SİSTEMİ YÖNETİM KRİZİ ÇIKMASINI ENGELLER Mİ?

Başkanlık sisteminin en önemli avantajı yönetime hız getirmesidir. Yürütme erki içerisinde parlamento süreçlerine takılmadan kararların alınmadı yönetimin hızlı olmasını sağlar. Yürütmenin tek elde toplandığı başkanlık sisteminde yetki karmaşası, sorumluluk paylaşımı, çift-başlılığın neden olacağı yavaşlık ve hükümet krizleri gibi belli başlı sorunlar ortaya çıkmaz. Başkanlık seçimlerinin sona ermesiyle hükümetin otomatik olarak kurulmuş olması parlamenter sistemlerde rastlanan hükümet kurma krizlerinin önüne geçer. Buna ek olarak, hükümetlerin parlamentoda güvenoyu almaması hükümet kurma krizleriyle oluşabilecek yönetim krizlerini bertaraf ederek istikrarlı bir yönetimin yolunu açar.

BAŞKANLIK İÇİN REFERANDUMLU, REFERANDUMSUZ KAÇ MİLLETVEKİLİ GEREKİYOR?

Mecliste bir partinin tek başına iktidar olması için 276 milletvekiline sahip olması gerekiyor. Bir partinin tek başına Anayasayı değiştirebilmesi 367 milletvekili gerekiyor.

Anayasa değişikliği yapılarak Başkanlık sisteminin referanduma sunulabilmesi için Meclis üye tam sayısının beşte üçünün yani 330 milletvekilinin oyuyla kabul edilmesi gerekiyor.

#başkanlık sistemi

#parlamenter sistem

#1982 anayasası

#Recep Tayyip Erdoğan

#AK Parti

#MHP

#Devlet Bahçeli

BAŞKANLIK SİSTEMİ NEDİR?

HANGİ ÜLKELERDE BAŞKANLIK SİSTEMİ VAR?

PARLAMENTER SİSTEMDEN FARKI NE?

BAŞKANLIK SİSTEMİ YÖNETİM KRİZİ ÇIKMASINI ENGELLER Mİ?

BAŞKANLIK İÇİN REFERANDUMLU, REFERANDUMSUZ KAÇ MİLLETVEKİLİ GEREKİYOR?

YASAL UYARI