Hayat Varlık ve idrak üzerinden Molla Sadrayı anlamak

Varlık ve idrak üzerinden Molla Sadra’yı anlamak

İbrahim Kalın’ın, Seyyid Hüseyin Nasr’ın danışmanlığında tamamladığı ve Oxford Üniversitesi Yayınları arasından çıkan doktora çalışması “Varlık ve İdrak: Molla Sadrâ’nın Bilgi Tasavvuru” Klasik Yayınları arasında Türk okurlarla buluştu. İslam felsefesinin önemli düşünürlerinden Molla Sadra’nın çalışmalarını öncesi ve sonrasıyla birlikte ele alan önemli bir çalışma.

Haber Merkezi Yeni Şafak
SÜMEYYE PARILDAR

2010 yılında Oxford Üniversitesi Yayınları arasından çıkan Varlık ve İdrak, titiz araştırmasıyla hem Molla Sadrâ çalışmalarını hem de Molla Sadrâ öncesi İslâm felsefesi geleneği ve epistemolojisini inceliyor. Üç bölümden oluşan kitabın ilk bölümünde Kalın, Molla Sadrâ'nın akıl ve akledilenin birliği konusundaki teorisini etkileyen Antik ve İslâmî dönem filozoflarının görüşlerini tartışıyor. Bu çerçevede Eflâtun, Aristoteles, İskender Afrodisî, Plotin, Kindî Fârâbî, İbn Sînâ ve Sühreverdî'nin düşünceleri aktaran Kalın, bahsedilen bu filozofları üç açıdan ele alıyor: Bilgi teorisi konusundaki görüşleri açısından; her bir filozofun tartışmaya katkısı açısından ve bu filozofların Sadrâ'ya olan etkisi açısından…

Felsefe tarihinde etkili olmuş pek çok filozof gibi Molla Sadrâ'nın metinlerinin de nasıl okunması gerektiği ile ilgili özellikle modern dönemde ortaya çıkan farklı yaklaşımlar söz etmek mümkün. Molla Sadrâ, kendisi ile ilgili Batı'daki ilk çalışmaları ortaya koyan Gobineau ve Horten'den itibaren, kimi zaman mistik okumaların (Henry Corbin örneğinde olduğu gibi), kimi zaman (fenomonolojik gelenek, Platonist gelenek ve analitik gelenek gibi) diğer felsefî geleneklerle irtibatlandırarak Sadrâ'yı inceleme konusu yapan karşılaştırmalı çalışmaların, kimi zaman da İbn Sînâcı anlamda Yeni-Eflâtuncu geleneğin bir devamı olarak okumanın nesnesi kılınmıştır.

İbrahim Kalın'ın eserinde Molla Sadrâ'nın Meşşâî (Aristotelesçi) arka planından ziyade Yeni-Eflâtuncu okumalarının merkeze alındığı izlenimini edinmek mümkün. Bu okumada Molla Sadrâ, Aristoteles'in metinlerini Eflâtuncu tarzda yorumlamaya meyilli bir Yeni-Eflâtuncu görünümü arz ediyor. Molla Sadrâ bilgi teorisini geliştirirken Aristoteles gibi kendisinden önceki geleneği kapsayıcı ve sentezleyici bir biçimde kendine has yeniden yorumlamıştır. Sadrâ kendisinden önceki gelenek içerisinde, Aristoteles, İskender Afrodisî, Porfiryus, Fârâbî ve İbn Sînâ gibi isimleri zikretmektedir. İsmi zikredilmese de, ideler âlemi görüşü ve bilgi teorisi ile Eflâtun da dolaylı kaynakları arasında sayılmak durumundadır.

MEŞŞAİLİK VE İŞRAKİLİK KARŞISINDA SADRA

Kalın, Aristoteles'i ittihâd teorisinin tamamlanmış hâlini ilk defa aktaran filozof olarak ele almaktadır. Aristoteles'e göre insan maddeyi değil ancak formları bilebilir ve formların bilgisine faal akılla ulaşılır. Aristoteles felsefesinin aktarımında ve yorumlanmasındaki en etkili isimlerden birisi olan İskender Afrodisî, Aristotelesçi geleneğin, insanî akıl ile faal aklın birleşmesi (ittihâd), akılların bütününden oluşan ilahî akıl ve son olarak faal akıl ile Tanrı'nın özdeşliği gibi sorunları gündeme getirmiştir. Plotin ise Esûlûcyâ eseriyle, Molla Sadrâ'nın “basitlik” ilkesini benimsemesinde etkili olmuştur. Basitlik ve teşkîk ilkesi sayesinde varlık, birliğin ve çokluğun aynı anda ifadesidir.

Bilindiği gibi Kindî, Fârâbî ve İbn Sînâ gibi filozofların yer aldığı Meşşâî gelenekte; faal aklın bilgi sürecindeki aracılığı ve bilginin ancak formların bilgisi sayesinde mümkün olduğu düşüncesi tevarüs edilmiştir. İttihâd teorisi açısından, İbn Sînâ'nın ittihâd ile ilgili eleştirilerine ise Sadrâ, teşkîk ilkesini öne sürerek cevap vermeye çalışır. Molla Sadrâ'nın felsefî kaynakları arasında önemli bir yer tutan Sühreverdî ise, özellikle huzurî bilgi teorisi ile Sadrâ'nın bilgi teorisini etkilemiştir.

İslâm felsefesindeki kaynakları açısından Molla Sadrâ ittihâd delilini savunarak hem Meşşâî gelenekte hem de İşrâkî gelenekteki seleflerinin itiraz ve meydan okumalarına cevap ve teorilerine alternatif üretmek durumunda kalmıştır. Şaşırtıcı biçimde bir taraftan İşrâkî huzurî bilgi anlayışı ile (Sühreverdî'nin reddettiği) ittihâd teorisini birleştirmeyi tercih etmiştir.

SADRA'NIN VARLIK TEORİSİ

İslâm felsefe geleneği ile ilgili bu dinamik ilişkinin ortaya konulmasından sonra kitabın geri kalan iki bölümü yukarıda aktarılan süreklilik ve ayrışma noktaları üzerinden Molla Sadrâ'nın ürettiği teoriye, yer yer diğer bilgi teorileri ile mukayeselere yer vererek odaklanmaktadır. Molla Sadrâ'nın epistemolojisi ve epistemolojisinin merkezinde yer alan ittihâd teorisinin anlaşılabilmesi için Sadrâ'nın varlık teorisinin de incelenmesi gerekmektedir. Çünkü filozof varlık ve bilgiyi özdeşleştirmekte ve bilgiyi bir varlık-modu olarak kabul etmektedir. Söz konusu özelliklerinden dolayı Kalın'ın, Sadrâ'nın epistemolojisine yoğunlaştığı bölümlerde filozofun varlık görüşü ile ilgili ayrıntılı değerlendirmelerde bulunmak durumunda kaldığı söylenebilir.

Kitabın son bölümünde ise mistik bilginin imkânı, bilinç ve varlık irtibatı, sübjektivite gibi zor konular Sadrâ'nın atomik olmayan bilinç anlayışı, huzurî bilgi teorisi ve ittihâd teorisinin felsefî sonuçları ile irtibatlandırılarak inceleniyor.

Kitap, zengin tarihsel ve teorik irtibatlar kurmasının yanında, henüz temel metinlerinin tercümelerine sahip olmadığımız filozofun varlık ve bilgi teorisi ile ilgili metinlerinden uzun çeviri-alıntılara yer vermesi ile de ayrı bir değer kazanmaktadır. Yazarın, klasik felsefî terimleri mümkün olduğunca modern felsefede cari kavramlarla ifade etmeye çalışması, sonuç olarak klasik felsefenin kendine has terminolojisine aşina olmayan okuyucu için de okunur bir metin ortaya çıkarmıştır. Benzer biçimde modern felsefenin tartışma konuları ve önde gelen filozoflarına da genellikle kısa atıflarda yer verildiği görülmektedir. Bu çalışmanın sonraki çalışmalara olumlu pek çok yansımasından biri belki de bu oldukça kısa atıflar ve mukayeselerin ayrıntılandırılması ve tartışılmaya açılması olacaktır.

Kitabın künyesi:

Varlık ve İdrak: Molla Sadrâ'nın Bilgi Tasavvuru
İbrahim Kalın
Klasik Yayınları
Çev. Nurullah Koltaş
2014
271 sayfa
  • Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018 Genel Seçim
  • YSK Seçmen Sorgulama, nerede oy kullanacağım?
  • YSK Yurtdışı Seçmen Sorgulama
  • Adana Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Adıyaman Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Afyon Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Ağrı Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Amasya Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Ankara Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Antalya Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Artvin Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Aydın Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Balıkesir Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Bilecik Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Bingöl Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Bitlis Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Bolu Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Burdur Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Bursa Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Çanakkale Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Çankırı Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Çorum Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Denizli Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Diyarbakır Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Edirne Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Elazığ Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Erzincan Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Erzurum Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Eskişehir Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Gaziantep Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Giresun Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Gümüşhane Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Hakkâri Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Hatay Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Isparta Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Mersin Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • İstanbul Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • İzmir Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Kars Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Kastamonu Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Kayseri Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Kırklareli Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Kırşehir Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Kocaeli Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Konya Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Kütahya Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Malatya Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Manisa Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Kahramanmaraş Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Mardin Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Muğla Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Muş Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Nevşehir Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Niğde Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Ordu Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Rize Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Sakarya Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Samsun Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Siirt Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Sinop Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Sivas Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Tekirdağ Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Tokat Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Trabzon Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Tunceli Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Şanlıurfa Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Uşak Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Van Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Yozgat Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Zonguldak Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Aksaray Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Bayburt Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Karaman Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Kırıkkale Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Batman Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Şırnak Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Bartın Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Ardahan Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Iğdır Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Yalova Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Karabük Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Kilis Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Osmaniye Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Düzce Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018 Genel Seçim
  • YSK Seçmen Sorgulama, nerede oy kullanacağım?
  • YSK Yurtdışı Seçmen Sorgulama
  • Adana Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Adıyaman Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Afyon Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Ağrı Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Amasya Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Ankara Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Antalya Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Artvin Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Aydın Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Balıkesir Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Bilecik Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Bingöl Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Bitlis Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Bolu Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Burdur Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Bursa Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Çanakkale Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Çankırı Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Çorum Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Denizli Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Diyarbakır Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Edirne Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Elazığ Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Erzincan Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Erzurum Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Eskişehir Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Gaziantep Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Giresun Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Gümüşhane Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Hakkâri Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Hatay Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Isparta Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Mersin Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • İstanbul Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • İzmir Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Kars Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Kastamonu Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Kayseri Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Kırklareli Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Kırşehir Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Kocaeli Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Konya Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Kütahya Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Malatya Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Manisa Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Kahramanmaraş Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Mardin Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Muğla Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Muş Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Nevşehir Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Niğde Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Ordu Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Rize Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Sakarya Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Samsun Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Siirt Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Sinop Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Sivas Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Tekirdağ Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Tokat Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Trabzon Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Tunceli Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Şanlıurfa Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Uşak Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Van Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Yozgat Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Zonguldak Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Aksaray Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Bayburt Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Karaman Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Kırıkkale Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Batman Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Şırnak Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Bartın Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Ardahan Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Iğdır Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Yalova Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Karabük Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Kilis Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Osmaniye Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Düzce Genel Seçim Sonuçları 24 Haziran 2018
  • Veri politikasındaki amaçlarla sınırlı ve mevzuata uygun şekilde çerez konumlandırmaktayız. Detaylar için veri politikamızı inceleyebilirsiniz.