Ortaçağ Türk hukukunda dedikodu suç sayılırdı

Batı odaklı tarih okumaları bakımından ortalama yedi yüz yıllık uzun bir dönemi kapsayan ve Rönesans'ın başlamasından önce 12. ve 13. yüzyıllarda düşünsel ve sanatsal birikimin olgunlaşmış aşamasını yaşayan Ortaçağ'ın, gizemli atmosferi çağımız insanının ilgisini çekmiştir hep. Zihinlerde genellikle Avrupa merkezli şekillenen Ortaçağ'da, Türk devletleri ne durumdaydı, hiç düşündünüz mü? Cüneyt Kanat, bu soruyu “Ortaçağ Türk Devletlerinde Suç ve Ceza” isimli kitabında kısmen cevaplıyor. Küre Yayınları arasından çıkan kitap, Ortaçağ ve Ortadoğu ile sınırlandırılmış olmasına rağmen farklı karşılaştırmalara imkân tanıyan verileri içermekte. Ortaçağ boyunca kurulmuş bütün Türk devletlerini ele alarak böyle bir çalışmaya girmenin zor olduğunu belirten yazar, bu sebeple, Selçuklular ile başlayarak, Eyyûbîler, Memlûkler, Anadolu Beylikleri ve Timurlular devletlerini ele almış.

Türkçe'de başlığında 'hukuk' sözcüğü yer alan kitapların ezici çoğunluğu gerçekten de hukuk kitabıdırlar. Bu yüzden olsa gerek mesleki-teknik bir ilgili çevresi dışında kalan genel okuyucunun perspektifinde yer almazlar. Kanat'ın çalışması ise bu kapsamda bir 'hukuk' kitabı değil... Kitap, Ortaçağ Türk devletleri ile ilgili suç ve ceza konusunda Türkçe'de ilk örneği oluşturan kapsamlı bir akademik araştırmaya dayanıyor.

Ortaçağ, genelde devlete ve hanedana karşı işlenen suçların ağır biçimde cezalandırıldığı bir dönemdir. Bu yaklaşım biçiminin değişmeyen bir olgu olarak sonraki dönemlerde de varlığını sürdürdüğünün altı çizilmelidir: Devlete ve hanedana karşı suçların ağır biçimde cezalandırılması durumu yaşadığımız toprakların kültürel genetiği olmuştur. Çünkü “devlete ya da hükümdara başkaldırmak bir anlamda devletin geleceğini ve güvenliğini tehdit ettiğinden bu gibi suçlar için ceza mekanizması mutlaka işletilirdi. Bu suçlar haneden mensupları tarafından işlenirse çoğunlukla hafif şekilde geçiştirilir, ya da onların bazı uzuvları eksiltilerek bir kez daha aynı suçu işlemelerine engel olunmaya çalışılırdı.

Bu konuda en fazla işletilen uygulama türü ise gözlerin mil çekme yoluyla kör edilmesiydi. Ancak halktan ya da ordu mensupları tarafından devlete ya da hükümdara karşı suç işlendiğinde bunların katı bir şekilde cezalandırılması kaçınılmaz olurdu.” Tabii günümüzde suç olarak kabul edilmeyen suçları da vardır Ortaçağ'ın. Dedikodu gibi günümüz ceza hukukunda yer almayan bazı suçlar o dönemde cezalandırılıyordu. Dedikodusu yapılanlar sultan ve hükümdar ailesine mensuplarsa cezalandırılmamak düşünülemezdi bile. Öyle ki bir hükümdar bazen dedikodu yaptı diye bir kadına işkence cezası verebiliyor, bir diğeri ise dedikodu yapan pekçok kadına ceza olarak toplu tecavüzü reva görebiliyordu. Bu tür cezalandırmaların barındırdığı keyfilik Ortaçağ Türk devletlerinde hangi suça hangi cezanın verileceğinin tam olarak belirlenmemiş olmasından kaynaklanır.

Cüneyt Kanat, ortaçağın cezalandırma biçiminde çoğu zaman örfi hukukun baskın geldiğini ortaya koyuyor. Memlûk devletinde alkol kullanımı ile ilgili örneklerde dikkat çeken nokta, dinen dünyevî cezası hafif olan bu suçun çoğunlukla olması gerekenden çok ağır cezalandırılması. Yazar bu konuda şunları söylüyor: “(…) Hırsızlık ve buna benzer bazı suçların şer'î anlamdaki cezaları aslında çok ağır olmamasına rağmen Ortaçağ Türk devletlerinde bu suçların çoğunlukla örfi hukuka göre ya da hükümdarın müdahalesi ile hemen her zaman ölüm ile cezalandırılmasıydı. Buradan anlaşılan, toplum tarafından ahlâksızlık olarak kabul edilen yüz kızartıcı suçların çok ağır bir şekilde cezalandırılarak bu suçların önüne geçme isteğidir.”