Çağları aşan şaheser: Divriği Ulu Camii

Anadolu taş oymacılığının şaheserinde taş, sanki hamur gibi yoğrulup şekillendirilmiş.

Anadolu'nun ücra bir kasabasında, kendi sakinliği içerisinde yüzyıllarca gözden uzak kalmış bir mücevher. Döneminin tek ve benzersiz örneği olmasından dolayı Divriği Mucizesi olarak da adlandırıyor. Evrensel bir başyapıt olan Selçuklu çağının bu en önemli anıtı, Anadolu'daki küçük bir beylik merkezinde inşa edilmiştir.

Divriği Ulu Camii, döneminin tek ve benzersiz örneği olmasından dolayı Divriği Mucizesi olarak da adlandırıyor. Evrensel bir başyapıt olan Selçuklu çağının bu en önemli anıtı, Anadolu'daki küçük bir beylik merkezinde inşa edilmiş.

Divriği, Anadolu'daki ilk Türk beyliklerinden Mengücekoğulları'nın bir koluna merkezlik etmiş. 1080'de Mengücek Gazi tarafından fethedilmiş. Daha sonra beyliğin Divriği kolu hükümdarı Ahmet Şah ile eşi Turan Melek 1229 yılında bu külliyeyi inşa ettirmişler. Dıştan bakıldığında tek bir kütle olarak görülüyor ama birbirine bitişik cami ve darüşşifadan oluşuyor. Bey camiyi, eşi de hastaneyi yaptırmış. Mimar Ahlatlı Hürrem Şah, Anadolu'nun çeşitli köşelerinden topladığı yerli taş ustalarıyla, döneminin ve sonraki dönemlerin tek ve benzersiz örneği olan bu muazzam eseri inşa etmiş.

Yapının mimarlık tarihinde öncesi ve sonrası yok. Sadece Divriği'de görülen bir uygulama. Mimarî özelliğinin yanı sıra dikkat çekici değişik bitkisel ve figürlü süslemeleriyle seyrine doyum olmayan bir eser. Sadece “Cennet kapıları” diye adlandırılan dört kapısı onlarca büyük esere bedel. Anadolu taş oymacılığının şaheserinde taş sanki hamur gibi yoğrulup şekillendirilmiş. Dantel inceliğinde örülmüş yüzlerce irili ufaklı motiften hiç biri diğerine benzemiyor. Asimetrik ve doğaçlama yapılan bu motiflerin de hepsinin zahirî ve batınî anlamları var. Selçuklular'ın Anadolu'ya attığı bu en büyük imza, Batı dünyası karanlık ortaçağını yaşarken Türk ve İslâm medeniyetinin estetik seviye ve sanat ikliminde ulaştığı aşamayı göstermesi açısından önemli. Mimarisi ve dört taç kapısıyla Anadolu Selçuklu sanatının özgün yapısı olarak Anadolu'daki yapı taşları arasında ilk sırada yerini alan külliye, bugünlerde restorasyona alındı.

Anadolu'nun ücra bir kasabasında, kendi sakinliği içerisinde yüzyıllarca gözden uzak kalmış bir mücevher.

Anadolu'daki Türk taş oymacılığının şaheseri olarak kabul edilen külliye, 1228 yılında Mengücek Beyliği'nin Divriği kolunun hükümdarı Ahmet Şah ve eşi Turan Melek tarafından yaptırılan birbirine bitişik cami ve darüşşifadan oluşuyor.

Ahlatlı Hürrem Şah ve onun nezaretinde civardan getirilen yerli ustaların emeğiyle bu mucize eser ortaya çıkmış. Bitişiğindeki darüşşifasıyla külliye tarzında olan yapı, dış mimarisi ve dört taç kapısıyla Anadolu Selçuklu sanatının özgün yapısı olarak Anadolu'daki yapı taşları arasında yerini alıyor.

Külliye, kalenin hemen altında yer alıyor.

Dıştan bakıldığında on iki dilimli ve her bir dilimi üçgen olan konik kubbe, iç mekânda mihrap önüne denk geliyor. Soldaki konik kubbe ise darüşşifa içerisindeki türbeyi örtüyor.

Külliyenin Cennet kapıları olarak adlandırılan taç kapıları, Batı dünyası karanlık ortaçağını yaşarken Türk ve İslâm medeniyetinin ulaştığı aşamayı gösteriyor.

Darüşşifa kapısından gölgeli kapı ya da diğer adıyla tekstil kapıya bakış.

Gölgeli kapı ya da diğer adıyla tekstil kapıdan darüşşifa kapısına bakış.

Kuzey cephesindeki taç kapı, barok tasarımı hatırlatan, plâstik değeri yüksek kabartma süslemeleriyle eşsiz bir örnek.

Caminin kuzey cephesindeki taç kapı, döneminin sanatsal zenginliğini gösterir nitelikte. Dantel gibi işlenen kapıda taş işçiliğinin en nadide örnekleri görülüyor.

Dantel inceliğinde örülmüş irili ufaklı motiflerden hiç biri diğerine benzemiyor. Asimetrik ve doğaçlama yapılan bu motiflerin de hepsinin zahirî ve batınî anlamları var.

Kuzey taç kapı kavsarası.

Kuzey taç kapıdan detay.

Kuzey taç kapıdan detay.

Kuzey taç kapıdan detay.

Batı cephesinde yer alan taç kapı farklı kompozisyon ve bitkisel süslemeye sahip. Günün belli saatinde namaz kılan insan gölgesinin oluşmasından dolayı “gölgeli kapı”, süslemeleri tekstil motiflerini hatırlattığından dolayı da “tekstil kapı” olarak adlandırılmış. Kapının sağında çift başlı kartal ve doğan figürleri yer alıyor.

Gölgeli kapıdan detay.

Gölgeli kapıdan detay.

Gölgeli kapının sağında yer alan Selçuklular'ın devlet arması olarak kullandığı çift başlı kartal kabartması ve onun yanında Ahmet Şah'ın arması olduğu sanılan tek ayak üstünde duran doğan motifi.

Gölgeli kapının solunda yer alan Selçuklular'ın devlet arması olarak kullandığı çift başlı kartal kabartması.

Darüşşifanın taç kapısındaki üç boyutlu ve genellikle asimetrik olarak oyulmuş bitkisel motifler.

Darüşşifanın taç kapısındaki üç boyutlu ve genellikle asimetrik olarak oyulmuş bitkisel motifler.

Darüşşifa taç kapısından detay.

Darüşşifanın taç kapısı.

Camiye bitişik olan darüşşifa, ortasında avlu bulunan dört eyvanlı bir yapı. İki katlı olarak düzenlenmiş ve avluda bulunan havuzun üstü açık bırakılmış. İçinde bir türbe bulunan darüşşifada taş işlemeciliği çok zengin.

Camiye bitişik olan darüşşifada taş işlemeciliği çok zengin.

Çok ayaklı camiler grubundan olan Divriği Ulu Camii, plân olarak beş sahna bölünmüş. Sahınlar da kubbe ve tonozlarla kapatılmış.

Mihrap önü kubbesiyle aynı eksende bulunan ortadaki kubbede bir aydınlık feneri bulunuyor.

Çok ayaklı camiler grubundan olan Divriği Ulu Camii, plân olarak beş sahna bölünmüş. Sahınlar da kubbe ve tonozlarla kapatılmış.

Mihrabı biçim ve dekoratif özellik açısından Anadolu'da tek olan yapının Tiflisli Ahmet bin İbrahim imzasını taşıyan minberi de ahşap sanatının inceliklerini yansıtıyor.