Krizin nedeni Bush"un ekonomi politikaları

Son günlerde sürekli olarak ABD''de krizde gelinen noktada yapılması düşünülen kurtarma planı üzerinde konuşuluyor. Plana şu hali ile destek olanlar olduğu gibi, karşıtlarda var. Ancak konumuz bu değil.

Dünyanın gözü kulağı neden bu ülke üzerinde yoğunlaşıyor, alacağı karar küresel anlamda piyasalara neden direkt yansıyacak ve neden sorumlusu ABD başkanı? Bugün bunları cevaplandırmak gerekiyor. Belki ondan sonra bu plan hakkında biraz daha net fikirler oluşabilir.

Öncelikle ABD dünya ticaret hacminin çok büyük bir kısmını elinde bulunduruyor. Dünyada en büyük ithalatçı ülke konumunda. Başta Asya ülkeleri olmak üzere tüm dünyanın ürün sattığı bir ülke. Bunun yanında mali piyasaları, bankacılık ve sermaye piyasaları çok gelişmiş. Sürekli finansal mühendislik yaparak, farklı ürünler çıkartıp bunları dünyaya ihraç ediyor, karşılığında borçlanıyor, bunları tekrar ürün haline getiriyor, tekrar borçlanıyor. Bu sermaye talebi, ürün satıp karşılığında nakdi olan ve sermaye biriktiren ülkelerinde iştahını kabartıyor ve bu ürünlere yatırım yaparak artı karlar yazmak istiyorlar.

İşte Bush ve Hazine bakan yardımcısı bu nedenle, tüm dünyayı küresel krize destek verme çağrısı yapma gücünü kendinde görüyor.

Peki, buraya nasıl geldik. Bu büyüklükte bir kriz birkaç ayda veya bir, iki yılda olacak bir kriz değil elbette. Bunun, tabiri caizse iyi bir altyapısının olması gerekiyor.

Bush iktidara geldiğinde bütçesi yüz milyar dolar üzerinde fazla vermiş ve sürekli büyüyen bir ekonomi devraldı. Ekonomiyi daha fazla ısıtmak amacıyla, hızla bütçe açığı verecek uygulamalara yöneldi. Öncelikle tüm vergilerde indirime gidildi, hane gelirini direkt etkileyecek politikalar uygulamaya konuldu. Bu çerçevede çocuk yardımları arttırıldı, veraset vergisi kaldırıldı. Bunlar bir yandan bütçe gelirlerini azaltarak yavaş yavaş bütçe açığına dönmeye başladı. Son olarak terör bahane edilerek yapılan Irak harekatı ve savunma harcamaları daha ilk yıl 150 milyar dolar civarına ulaşan açığı her yıl arttırarak, gelinen noktada 800 milyar dolar seviyelerine yükseltti.

Bunun yanında 2001 yılında teknoloji ve internet çılgınlığının şişirdiği Nasdaq borsasının patlak vermesi ve diğer piyasaları da etkilemesi, sıkıntıları krize dönüştürmeye yetmişti.

Aynı yıl ABD''de yedi yıl üst üste en iyi şirket seçilen Enron iflas etti hem de yanında onu denetleyen şirketi Arthur Andersen''i de bu konuda suiistimalden dolayı batırarak.

Ve son olarak her kesin bildiği 11 Eylül saldırısı gerçekleşti. Bir yıl zarfında olan ve ekonomiyi, güveni, beklentileri olumsuz etkileyen faktörler aynı zaman dilimine denk gelmişti.

ABD Merkez Bankası FED faizleri hızla 6,5 ten iki yıl içinde yüzde bir seviyesine çekerek piyasaları likiditeye boğan bir para politikası izlemeye başladı. Hükümet, hızla ekonomiyi canlandırmak için ev sahibi olmayı özendirecek vergi uygulamalarını devreye soktu.

Bu bankaların konut kredisi için düğmeye basmasına yetti. En iyi gelir seviyesinden başlayan kredi talebi, yavaş yavaş orta, sonra en alt gelir grubuna yönlendi. Birinci risk, en alt gelir grubuna, hatta gelir olmayanlara da kredi verilmiş olması. İkincisi bununla yetinmeyen bankalar konutlarda ilk başlarda yaşanan değer artışını tekrar tüketim kredisi olarak tüketiciye sunuyorlardı. Kısacası konutlarda oluşan değer artışı dahi risk altındaydı artık.

Her kes mutluydu aslında. Bankalar bu kredileri menkul kıymet haline dönüştürüp, tekrar likidite sağlıyor ve tekrar bunu krediye dönüştürüyordu.

Tüketicilerde çok mutluydu. Ev almayı hayal bile edemeyenler ev alabiliyor, ev alıp değeri artanlar aradaki artış farkı kadar gidip tekrar borçlanıp evlerine yeni eşyalar alıyor, araçlar alıyor, saadet zinciri sürüyordu.

Ama bu sonsuza dek süremezdi. Her şeyden önce enflasyon denen bir şey vardı ve bu aşırı tüketimin oluşturduğu baskı karşısında daha önce faizleri hızla indiren FED bu sefer artırım yönünden devreye girdi.

Evet, işte ne olduysa sonrasında oldu, FED şişen ekonomi balonuna iğneyi batırmıştı artık. Değişken faizle alınan krediler, FED''in bu faiz artırımıyla kredi alan tüketicilere yansıtıldı. Ve kesin dönüş böylece başlamış oldu.

Şimdi bu politikaların mimarları hem kendi ülkelerini 700 milyar dolarlık kurtarma planı için ikna etmeye çalışıyor, hem de diğer ülkeleri mali açıdan sorumluluk almaya çağırıyor. Kriz biter mi bitmez mi ayrı konu ama dünya üzerindeki ekonomik ve siyasi kâbusun baş mimarının bitmesi ve gitmesine şurada iki ay kaldı.