Ahlak ve mutluluk eğitiminde bir kilometre taşı: İbn Miskeveyh

İbn Miskeveyh, Tehzîbü’l-ahlâk’ı yazma amacını (eserinin girişinde) şöyle iletmektedir:

“Bu kitabı yazmaktan amacımız, kendimiz için, bütün davranışlarımızın, iyi olmakla birlikte kolay, sade ve meşakkatsiz olmasını sağlayacak bir ahlaka ulaşmaktır. Öyleyse bu ahlak, bir sanat ve öğretici bir düzenleme (yeni eğitim) ile hasıl olur. Bunun yolu da, öncelikle nefislerimizin ne ve nasıl bir şey olduğunu ve niçin yaratıldığını bilmemizdir. Yani nefislerimizin mükemmelliğini, amacını ve gereği gibi kullandığımız takdirde bu yüksek dereceye ulaşmamızı sağlayan güç ve melekelerini, bu düzeye engel olan şeyleri, kurtuluşa ermesi için nelerin nefislerimizi temizleyeceğini, nelerin onları kötülükle örterek zarara sürükleyeceğini bilmektir. Nitekim Ulu Tanrı şöyle buyurur:

‘Nefse ve onu biçimlendirene, sonra da ona iyilik ve kötülük yapma kabiliyetlerini verene ant olsun ki, nefsini arıtan kurtuluşa ermiştir, onu kötülükle örten kimse de ziyana uğramıştır (Şems Suresi, 91:7-10)’

Her mesleğin dayandığı ilkeler vardır ve o bunlarla varlık kazanır. Bu ilkeler de başka bir sanattan elde edilir. Oysa bu sanatlardan hiçbiri kendi ilkelerini açıklamamaktadır. Bunun içindir ki, o sanat ilkelerini amacımız bu olmadığı halde, kısaca ve toplu olarak belirtmek zorunda kaldığımız için okuyucunun (bizi) hoş karşılamasını dileriz. Dolayısıyla araştırmamızın amacı üstün ahlakı elde etmektir. Bu da mal, mülk, zenginlik, iktidar, başkasına egemen olma kavgası ya da barış ve antlaşma ile elde edilen gelip geçici, temelsiz bir şerefi değil, gerçek asıl şerefi kazandırır. Burada Tanrı’nın yardımıyla, bizde, ne cisim, ne cismin bir parçası, ne araz, ne de var oluşunda maddi bir güce muhtaç olan, duyularla algılanamayan yalın bir cevherin bulunduğunu açıklayacağız. Sonra da yaratılışımız ve yönetilişimizin amacını bildireceğiz.”

Kitabın ilk kırk dört sayfasında yazarı ve eseri konusunda detaylı bir inceleme yer alıyor. Meraklılarının gerekli bilgiler için bu metne başvurmalarını salık verirken, ben oradan –hazır Kurban bayramının da eli kulağındayken- şu küçük bölümü alıntılamakla yetiniyorum:

Bir ahlak terbiyecisi olarak İbn Miskeveyh’i okuyalım. Çünkü geçmişteki has düşünceleri iyi bilmeyen, kendi zamanına mahsus iyi düşünceleri kuramaz.