TR
EN
AR
FR
RU
UR
Kıbrıs'ın değişen stratejik konumu ve küresel rekabet
Geçen
yazımızda Kıbrıs konusunda yoğunlaşan temasların ve Türkiye'ye yönelik baskıların sebepleri üzerinde durmuştuk. Bugün bu gelişmelerin stratejik arkaplanını ele almaya çalışacağız. Avrupa, Asya ve Afrika'ya hemen hemen eşit uzaklıkta olması açısından dünya ana kıtası içinde merkezi bir konuma sahip bulunan Kıbrıs Girit ile birlikte su geçiş yollarının da kesiştiği bir hat üzerindedir. Asya ve Avrupa'yı ayıran Boğazlar ile Asya ve Afrika'yı ayıran Süveyş kanalı arasında yer alan Kıbrıs aynı zamanda Avrasya-Afrika bağlantısının en önemli su havzaları olan Körfez ve Hazar havzaları ile Aden ve Hürmüz su yollarının da nabzını tutacak sabit bir üs ve uçak gemisi konumundadır. Haşmetli sömürge devirlerini kapatan ingilizlerin Kıbrıs'ta hala üs bulundurmalarının da, adanın Soğuk Savaş süresince en sıcak bunalım alanlarından birisi olmasının da temelinde bu ihmal edilemez stratejik konum vardır.
Kıbrıs'ı ihmal eden bir ülkenin küresel ve bölgesel politikalarda etkin olabilmesi mümkün değildir. Küresel politikalarda etkin olamaz; çünkü bu küçük ada Asya-Afrika, Avrupa-Afrika, Avrupa-Asya arasındaki stratejik bağlantıları doğrudan etkileyecek bir konuma sahiptir. Bölgesel politikalarda etkin olamaz; çünkü doğu ucuyla Ortadoğu'ya yönelmiş bir ok gibi duran Kıbrıs adası, batı sırtıyla da Doğu Akdeniz, Balkanlar ve Kuzey Afrika'daki stratejik dengelerin temel taşı durumundadır.
Dönemlerin niteliklerinden bağımsız olarak zaten son derece önemli olan bu jeostratejik konum, Soğuk Savaş sonrası dönemdeki yeni dengelerle birlikte yeni unsurlar kazanmıştır. SSCB'nin dağılması Orta Asya'dan Avrupa'ya giden enerji ve ticaret hattının Batı Asya, Doğu Akdeniz ve Güney Asya'nın alternatif yollar olarak gündeme gelmesine yol açmıştır. Bu yeni hatlar ister doğrudan iskenderun körfezi ve Doğu Akdeniz'e, isterse dolaylı olarak Güney Asya'dan Aden ve Süveyş üzerinden, ya da Karadeniz ve Boğazlar üzerinden, Doğu Akdeniz'e insin, Kıbrıs sabit bir parametre olarak güzergah üzerinde bulunmaktadır.
Orta Asya-Avrupa bağlantısının Karadeniz'in kuzeyinden sürmesinde Rusya ile birlikte menfaati olan Almanya'nın Kıbrıs Rum kesimini AB'ne almak konusunda gösterdiği iştiyak, biraz da etkisinin ABD'ne göre zayıf olduğu güney hattı üzerinde önemli bir stratejik ayak elde etme çabasının bir ürünüdür. Kıbrıs'ın AB'ne girişi ile birlikte İskenderun körfezi ve Doğu Akdeniz çıkışı üzerindeki kontrolünü artıracak olan Avrupa aynı zamanda Ortadoğu bölgesine de müdahil bir konum kazanacaktır. Musul ve Suudi Arabistan petrollerinin de Doğu Akdeniz'e yöneldiği düşünülürse bu bölgenin enerji hatları açısından taşıyacağı merkezi konumun gelecekte küresel rekabetin en temel parametrelerinden biri olacağı açıktır. PKK faktörünün devredışı kalmasıyla güvenlik problemi halledilme süreci içine giren Bakü-Ceyhan hattının ön plana çıktığı günlerde petrolün akacağı İskenderun Körfezi'nin çıkış bölgesi olan Kıbrıs'a SS füzelerinin yerleştirilerek bunalımın tırmandırılması kesinlikle bir tesadüf değildir ve arkasında küresel rekabet unsurları barındırmaktadır.
Küresel rekabetin bölgesel politikalar ile kesiştiği ikinci önemli alan da Soğuk Savaş sonrası konjunktürde kaderleri biribirlerine daha da bağlı bir hale gelen Ortadoğu ile Balkanlar üzerindeki etki kurma mücadelesidir. Soğuk Savaş dönemindeki çift kutuplu yapı içinde birbirinden kopuk gibi görünen bu iki bölge arasındaki karşılıklı etkileşim ciddi bir artış göstermektedir. Ortadoğu'daki bunalımlar Balkanlara yansırken, Balkanlardaki dengeler Ortadoğu'yu daha doğrudan etkilemektedir. Körfez Savaşı'nın hemen sonrasında Yugoslavya'nın parçalanma sürecine girmesi, Ortadoğu'daki ittifak arayışlarının Balkanlar'da yeni dengeler doğurması bu değişimin önemli işaretleri arasındadır. Mesela Türkiye-İsrail, Yunanistan-Suriye ilişkilerindeki paralellik Balkanlar'daki gergin Türk-Yunan ilişkilerinin Ortadoğu'ya yansımasının bir sonucudur. Doğu Akdeniz bu ilişkilerde kendi iç dengeleri olan yeni bir alan olarak ortaya çıkarken, Ortadoğu'yu çevre bölgelerden koparan klasik ayrımlar anlamlarını kaybetmektedir.
Bölgelerin bu şekilde karşılıklı etkileşim içine girmeleri zaten son derece dinamik şartlar içinde seyreden Soğuk Savaş sonrası dönemin dengelerini daha da hassas kılmakta ve tarafları kaygan bir zeminde esnek bir diplomasi takip etmeye zorlamaktadır. Artık gerek küresel gerekse bölgesel dengeler açısından birbirinden bağımsız bir Balkanlar ve Ortadoğu politikaları değil, merkezinde Doğu Akdeniz'in olduğu bir Ortadoğu-Balkanlar politikası vardır ve bu politikada Kıbrıs en temel araçlardan birisidir. AB Kıbrıs'ı bünyesine katmaya hazırlanırken, ABD'nin yeni bir insiyatif başlatması da, adaya SS-300 füzelerini göndermeye hazırlanan Rusya'nın bu tırmandırıcı girişime paralel olarak yeni bir barış planı hazırlaması da bu değişen stratejik konumun bir sonucudur.
Bu çerçeve içinde Kıbrıs ne sıradan bir Türk-Rum etnik problemi, ne de sadece süregelen bir Türk-Yunan gerginliğidir. Bütün bu dengelerden doğrudan etkilenen bir konumda bulunan Türkiye, Kıbrıs politikasını, sınırlı bir Türk-Yunan denkleminden çıkararak değerlendirmek zorundadır. Kıbrıs artan bir hızla bir Avrasya ve Ortadoğu-Balkanlar (Batı Asya-Doğu Avrupa) meselesi haline gelmektedir. Kıbrıs politikası bu yeni stratejik çerçeveye uygun bir tarzda yeniden ele alınmalıdır.
Yorumlar
Sırala:
Canlı
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.