Mitolojisiz aydın ve tefekkür

Bir dilin dünyasına girmek o kadar kolay değil. Gündelik dilde kullandığımız nice söz ve deyimin peşine takıldığımız anda, bizi nerelere götüreceğini kestirmek de kolay olmuyor.

İşte, "Kurbanı aldın mı", ya da "Kurbana daha ne kadar var" kullanışının dışında, "kurban" etrafında teşekkül eden nice kelime grupları kademe kademe gerçek/sözlük anlamlarının dışına taşıyor, çıktığı kaynak hatırlanmaz oluyor ve ortaya çıkan statik dil/kelime gruplarını biz hemen olduğu gibi tekrar ede ede, Türkçeyi gelecek yüzyıllara aktarıyoruz.

Bir dilin dünyasında terimler bir tarafa; bu statik, kolay kolay değişmeyen ve belki sürekli tekrarlar sayesinde yenileri ortaya çıkan deyimler, mecazlar nasıl oluşuyor? Akıl sır erecek bir şey değil bu. İslâm medeniyeti dairesine henüz girmediğimiz yüzyıllarda, "kurban" anlamına gelen bir kavramın Türkçe''de bulunduğunu söylemek güç. Meselâ şamanlıkta, Göktürk kitabelerine vücut veren eski Türk dinî metinlerinde, ilkel de olsa kurban törenlerine yer veriliyor muydu, emin değiliz.

Kuvvetle muhtemeldir ki, Türkler''in Müslümanlığa girmesiyle karşılaştık ilk defa bu tür kavramlarla. Kurban, Kurban Bayramı ve Kur''an''da yer aldığı biçimiyle, Hz. İbrahim ve oğluna ilişkin trajik kıssa!..

Fakat daha aradan fazla bir zaman geçmemişken, dilin iç mekanizmaları kendiliğinden harekete başlıyor. Kurban kavramı ve kelimesi etrafında; gerçek/sözlük anlamın dışında ve giderek deyimleşmeye, mecazlaşmaya yönelik yeni bir anlamlandırma süreci işliyor. Ama bu yeni sürecin çıkış kaynağının, her zaman ve daima Kurban ve Hz. İbrahim gerçeği olduğunu asla unutmamak kaydıyle. Burada bazan zengin halk irfanı, bazan da Türkçe''yi en iyi kullanan ve dilin mecazlaşma temâyülünü her geçen gün besleyip duran şâir ve edipler klavuzumuz olacaktır. Dili, sürekli bir yenilenme ve tekâmül vetiresine sokan büyük öncüler yani.

Alelâde kullanışların devam edip gittiği bir ortamda, "kurbanı" sözlük anlamının dışına taşırarak, onu kademe kademe yeni alanlara doğru çeken, kurban etrafında onlarca deyim, sabiz söz grubu icad eden meçhûl dil üstadları kimlerdir? Ne yazık ki onları ne bilmeye, ne de tesbite imkânımız bulunuyor.

Kurban etmek, kurban olmak, kurban gitmek, kurban olayım, kurbanın olayım, kurban vermek, kurban kılmak, can kurban vs.

Bu tabirler içinde en yenisi kurban vermek. Peki en eskisi acaba hangisi dersiniz? Meselâ bunlardan ikisi Yunus''ta geçiyor: "Canım kurban olsun senin yoluna/Adı güzel kendi güzel Muhammed." Yunus''un bir başka ilâhîsinde, "İlâhî!.. Bir aşk ver bana/Kandalığım bilmeyeyim" ilâhisinde "Kurban kılmak" terkibi şöyle geçiyor: "Kurban kılayım bu canı/Aşka münkir olmayayım."

Acaba bu iki kurban terkibini, ilk defa Yunus Emre mi kullandı? Bu büyük şiir dehâsı, Anadolu Türk şiirini inşâ ederken, farkında olarak veya olmayarak Türkçe''yi de yeniden mi inşâ ediyordu? Ne yazık ki Türkçe''nin, yani kullandığımız dilin dünyasını aydınlatan, onun anlam geliştirme mekanizma ve merhalelerini tesbit eden bir tarihi bulunmuyor. Türkçe üzerine bu kadar konuşan, kafa yoran, kavga eden eksik olmadığı halde.

Anlamamız gereken şu: Dil de aynen insanlar gibi canlı bir âlem!.. Sürekli gelişen, zenginleşen devirler içerisinde bazı kolları/dalları kuruyan bir şey.

Bir bakıyorsunuz, eskiden hırsız, çalıp çırpan anlamına gelen "yavuz" kelimesi, on altıncı yüzyıldan itibaren ve belki de Yavuz Sultan Selim''le birlikte müthiş bir anlam değişmesine maruz kalıyor. Neden, niçin ve ne tür ihtiyaçlar dolayısıyla? Yüzlerce örnek var böyle.

Zaman içinde kelimeler şekil değişikliğine de maruz kalıyor. Eski örnekleriyle alâkaları kalmamış gibi bir durum doğuyor. Bir insanın çocukluğu ile yaşlılığı arasındaki fark gibi.

Ama lisanların ömrü, onu konuşan ve yazan insana göre daha bir uzun. Bu uzun zaman içinde dil; onu konuşan ve yazan toplumun varlığıyla devam edip gidiyor. Devam ederek değişiyor, değişerek devam ediyor.

Ne yazık ki Türk aydınları, Türkçe''nin az çok muhafaza ettiği dine ve kültüre ilişkin bir mitolojiden bütünüyle bîhaber yaşıyorlar. Onun için tefekkür hayatımızda, günü birlik rüzgârlar esiyor. Kullandığımız kurban terkipleri, bizi nasıl Hz. İbrahim''e taşıyorsa; karşılaştığımız her yeni durumda anlamını mazide bulacak. Eski ve yeni bir bütün teşkil ederek içtimâî hayatımızı da, kültür ve düşünce hayatımızı da sürekli bir tekâmül ve devamlılık içinde algılama imkânına kavuşacağız.

Hayatlarını bir bütün halinde algılayamamak, özellikle geri kalmış ülke aydınları için, tam bir 20. yüzyıl kompleksinden başka birşey değildir.