Avrupa"nın bir başka "öteki"si

Paris''ten Endülüs''ün kalbine Sevilla''ya inince Napolyon''un Avrupa tanımı daha anlamlı hale geliyor. "Avrupa fikri" iddiasını temsil etmeye belki fazla hakkı olan Paris''in emperyal gücü yansıtan mimarisini yuvalanan kültür ortamından İspanya''ya geçince zihninizde ya buranın Avrupalılığını ya da kaç türden Avrupa olduğunu tartışmaya açıyorsunuz . "Avrupa Pirenelerde başlar" demiş Napolyon. Bu dışlayıcı Avrupa tanımı en azından farklılığı, çelişkileri, tutarsızlıklarıyla Avrupa fikrinin hem zaafını hem de anafikrini teslim eder.

Napolyon''dan bu tarafa İspanyollar da kendini'' Avrupalı ve Avrupa''nın temsilcisi'' sayanlar da çok değişti. İspanyollar en azından Avrupa Birliği''ne girdi ama Pirenelerin temsil ettiği sınır hala duruyor. Bugünlerde her şehirde günün beli saatlerinde birkaç merkezde caddelerin trafiğe kapatıldığını, Meryem''i temsil eden kortejin dini ritüeller, şarklılar ve de bando eşliğinde ağır adımlarla ilerleyişine, hayatı alt üst edişine tanık olabilirisiniz. Bu yürüyüş kolu sadece koyu Katolik olmalarıyla tanınan İspanyol halkının katılımından oluşmuyor. Kilise temsilcilerinin yanısıra yerel yöneticilerden jandarmaya kadar devlet de katılır. Laik İspanya''nın bu dini törenlerde devletin de resmen temsil edildiği, çarmıha gerildiğine inandıkları İsa''yı ve Meryem''in acısını anmak üzere bayrakların yarıya indirildiği bir ülke hala. Avrupa Birliği baskısıyla okullardaki sınıflarda asılı hacları kaldırsalar da Katolikliğin etkisini hayatın her alanında hissettirdiği bu ülkenin Pireneleri aşıp aşmadığı belli değil.

İspanya''nın çelişkisini koyu Katolikliğiyle sınırlamak son derece aldatıcı olabilir. İspanyanın Endülüs geçmişi olmadan bu Pirene metaforu tam olarak anlaşılamaz. Napolyon''un Pirene çizgisini çektiği İspanyol kralları için rakipleri İngiltere "sultan" nitelemesini yapıyordu. Sultanın ima ettiği Müslümanların siyasi varlığını sona erdirmiş olsalar da İngilizlerden sultan aşağılamasına muhatap olmaktan kurtulamadı İspanyol sömürgecileri.

İspanyollar "Avrupalı"larca bu denli ötekileştirilirken, hatta aşağılanırken bir tür oryantalizmin ötekileştirici bakışına muhatap olurken kendi içlerinde fanatizmin eşine az rastlanır örneğini sergilediler. Endülüs''ü ele geçiren fatihler, aslında mağlup ettiklerinin esiri oldular. Müslümanları uygulanan şiddet zamanla onları da teslim alıyor.

Andalucia dedikleri bölgedeki onca yok edilmelere rağmen her şeye sinen ''Endülüs ruhu'' anlaşılmadan da İspanya anlaşılamaz. Geçen yıl 400. yıla eren toplu sürgün bile bu ruhu söküp atamamış. Flaminko olarak ya da Akdenizlilikten öte İspanyol kişiliğine, diline nüfuz eden Endülüs etkisi galiplerin mağluplarına teslim olduğu snırdır. Tıpkı Sevilla''yı ele geçirenlerin El Hamra''ya özenerek adeta kopya kopya ettiği El Kazar (kasır) sarayı gibi… Hatta El Hamra''nın duvarlarına ince bir dantel gibi işlenen ayetilerin duvarlarına nakşedilmesi bu teslimiyetin en çarpıcı görünen biçimi... Kladığım otelin duvarlarındaki dekorasyona dikkatlice baktığımda El Hamra''dan ayetli motiflerin kopyalandığını fark etmem artık şaşırtmıyor beni.

Müslümanlığın en küçük alametini bile engizisyonda yargılama nedeni sayan uygulama yüzlerce yıl sürdü. 19 yüzyılın sonunda engiziyonun resmen kaldırıldığı düşünülecek olursa hem korktuğu hem bastırmaya çalıştığı hem de içselleştirdiği bir "öteki" yani İspanyol kimliğini inşa eden öteki söz konusu... Ve bu öteki yok edilmek istenirken aynı zamanda kendi olarak karşısına çıktı…

Meselenin başka bir boyutunu ise 20. yüzyılın başlarında Endülüs köylerini fotoğraflayan bir Alman fotoğrafçısının bize sunduğu açıklama imkanı modernleşmeyle ilintilendirmemizi zorunlu kılıyor. Kıyafetler, hayat tarzları herhangi bir Anadolu köyünü aratmayacak yakınlıkta görüntüler veriyor. Konuştuğum kimi Morisko kökenli İspanyollar dedelerinin bir şekilde İslami olmasa bile ki buna fiziksel olarak imkansız denilecek durum söz konusu, genel anlamda bir geleneği sürdürdüklerini aktarıyor.

Hakim unsurun ve yönetimin ortadan kaldırmaya yetmediği geleneksel durumu buharlaştıran şey modernizm oldu. Pek çok şey gibi geleneksel hayat tarzları birkaç nesil içinde yok edildi. Yani " katı olan her şey buharlaştı."