Ahmed Cevdet Paşa"nın dilinden: "Demokrasi"nin Osmanlıcası"

Ahmed Cevdet Paşa''nın (öl. 1895) "açıklamalı" Kur''an çevirisinin yazma nüshasını ilk kez Yeni Şafak''ta (9-10-11-13 Şubat 1999) tanıtmış ve o tarihlerde gerekli bilgileri vermiştim. Bugün de yine Yeni Şafak okurlarına, bu çeviride yer alan açıklamalar arasından seçtiğim bir örnek metni tanıtacağım. Bakara: 138 ayetinin tefsiri münasebetiyle kaleme alınmış olan bu bölüm ilk kez yayımlanıyor olduğundan, genel okurun anlamakta zorluk çekeceği terimlerle dolu olduğunu bile bile metnin dilini muhafaza etmeyi uygun buldum ve merhûmun "ilim''de ve siyaset''te çoğunluğun görüşüne itibar edip etmemek" meselesiyle alâkalı temellendirmesini önce bir bütün halinde ve orijinaliyle verip daha sonra da açıklamasını yapmayı tercih ettim.

Zorluğun sadece dilden değil, konunun kendisinden de kaynaklandığını farkeden okurun, "her zafer biraz hasar ister" fehvâsınca bu tercihimde beni mâzur addedeceği ümidini taşıyorum. O halde şimdi metnin aslını görelim, yarın da bu metinden hareketle demokrasi''nin osmanlıcası nasıl olurmuş onu anlamaya çalışalım:

"Evâilde, Nasarâ''nın [hristiyanların] bir takımı tevhid''e ve bir takımı selâse''ye ("ekânim-i selâse" itikadına) mâil idi. İznik cemiyet-i diniyesinde ekseriyet-i ârâ ile selâse''ye karar verildi. "Allah eb ve ibn ve ruh''ul-kuds''tur. Bu üç birdir ve bir üçtür" denildi. Bu itikad azar azar her tarafa yayıldı. Nasarâ''nın muvahhid gürûhu münkarız oldu. Şimdi bildiğimiz tavâif-i Nasarâ hep selâse''ye kâildirler. Bu ise taaddüd-i Allah demek olduğu cihetle şirke varır.

Vâkıa papazlar şirkten kurtulmak için "Bu üç birdir" derler ama, üç nasıl bir olur? Onlar bu ekânim-i selâse''nin birer sıfat olmasını kabul etmeyip cevher olmak üzere isbat ederler. Halbuki üç cevherin bir olması terkibe menûttur. Bu takdirce Allah Teâlâ hazretlerinin cism-i mürekkeb olması lâzım gelir. Bu ise bâtıldır ve papazlar dahî bunu kabul etmezler. Bu halde üç cevhere bir cevher demek, bakıra altın ve şecere hacer [ağaca taş] denilmek gibi birşeyin kendisinden başka birşey olabilmesine kâil olmak demek olur. Halbuki berâhin-i hendesiye ve hisabiye''nin mercîi olan ulûm-ı müteârife''nin üss-i esası, "Birşey kenduden [kendinden] başka birşey olamaz" kaziyye-i bedihiyyesi olduğundan, papazların ta''lîm ve telkin eyledikleri selâse''yi kabul edebilmek için bu kaziyyeyi inkâr etmek, yani "Birşey kenduden [kendinden] başka birşey olabilir" demek lâzım gelir.

Bu takdirce ise ol kaziyye''ye müstenid ve müntemî olan ulûm-ı müteârife''nin esası müttehedim olur. Artık ulûm-ı tabiiyye şöyle dursun, mantık ve hendese ve hisab kalmaz. Bu ilimlerin berâhini ise hep ulûm-ı müteârife''ye müstenid olarak ecillâ-yı bedihiyâttandır. Bir âkil bunları inkâr edemez. Binaenaleyh hikmet ile hıristiyanlığın esası olan ekânim-i selâse itikadını cem etmek kabil olamaz. Bunun için mekâtib-i hikemiye''ye devam eden hıristiyanlar mektebe girer iken papazın telkin eylediği selâse''yi hariçte bırakmaya mecbûr oluyorlar. Papazlar dahî onlara "sahih hıristiyan" nazarıyla bakamıyorlar. Ve nevresîd[e]gân-ı Nasarâ, riyaziye ta''limine mübaşeretle bu itikaddan teberri ettikten sonra ekseri İsa aleyhisselâm''ın babasız olduğunu hikmet-i tabiiyye mesâiline münafî görerek bunu dahî inkâr ediyorlar ve bütün bütün dinsizlik yoluna giriyorlar.

Fünûn-i tabiiyye delilleri ise hep ulûm-ı müteârife''ye mübteni ve müntemi değildir; ekserî tecrübeye müsteniddir. Pek çoğu "lâ nusellimu" deyû men''olunabilir. Tabiatta şüzûz ve istisna câiz olur; ama akâid-i İslâmiye böyle değildir. Hikmet''e karşı muhafaza olunur. Ve akâid-i İslâmiye''yi güzelce taallüm ve tahsil eden kimse ne kadar hikmet ve felsefe ile meşgul olsa akidesini bozmaya mecbûr olmaz. Çünkü mütekellimîn, ulûm-ı müteârifeye münafî ve bu cihetle akla muhal olan akâidi kabul etmezler ve mazmûnu muhal-i akl olan âyât u ehâdisi te''vil ederler ve hikmet-i tabiiyyece vârid olan itirazâta İlm-i Mantık''ta ma''lûm olan vazife-i men'' ile bi''s-suhûle mukabele edebilirler. Binaenaleyh biz "ekanim-i selâse itikadı muhaldir" deriz ve İsa aleyhisselâm''ın babasız olduğunu itikad eyleriz.

Ve babasız çocuk olmak hikmet-i tabiiyye''ye muhalif ve âdeten muhal ise de aklen mümkündür; ve her ne ki aklen mümkün olduğu halde onu muhbir-i sâdık haber vermiş ise ona inanırız. Nasarâ''nın öyle akl u hikmete münafî bir itikada düşmeleri ekseriyete müracaat eylemelerinden neş''et etmiştir; yoksa İznik meclisinde hazır olan esâkıza içinde akl-u hikmet sahipleri var idi; teslisin butlânını beyan ve izah etmişler idi. Ekseriyet onlara karşı geldi. Halbuki tecrübeye müstenid olan mevadd-ı siyasiyede ekseriyete müracaat münasib olur. Çünkü ne tarafta ekseriyet var ise o tarafta tecrübe çok demek olur. Fakat fikr-i dakik ile bilinecek akâidde ekseriyete bakmak büyük hatadır. Zira ezkiyâ''ya nisbetle humeka ziyade olduğundan ekseriyet onlarda bulunmak tabiidir. İşte İznik cemiyetinde aynıyla böyle oldu. Ekseriyet ile öyle butlânı bedihî ve şirki müeddî bir itikada karar verildi."

Şimdi şu suâl üzerinde hep beraber bir düşünelim: "Metinde sözü geçen ekseriyet (çoğunluk) mefhûmu, acaba hangi sınıfa ait bir niceliğin mukabilidir?!"