III. Dünya Savaşı"na giden yolda Türkiye"nin tavrı ne olacak?

Geçenlerde bir arkadaşım, Clinton''un Türkiye geldiğini söyledi; önce inanmadım. Fakat sonra ciddi ciddi detaylar vermeye başlayınca "Bak sen şu işe!" dedim; "Peki niçin gelmiş?" AGİT''ten filan söz etti. Benim anlamadığım, pek de üzerime vazife olmayan işlerdendi; tabiatıyla umursamadım. O işe bakmak yerine, kendi işlerime bakmak en iyisiydi. Fakat herkes Amerika-Türkiye ilişkilerine dâir inciler döktürüyordu. Hele Başkan''ın gelmeden önce 20. yüzyılın başında Osmanlı İmparatorluğu''nun çöküşünden bahisle söylediği, "21. yüzyılda dünyanın kaderini Türkiye''nin tavrı belirleyecek" şeklindeki ifadesinin yorumlayan yazıların herbiri birer tahlil harikasıydı. Ne yalan söyleyeyim, tebessüm etmekten kendimi alamadım.

Türkiye''nin tavrı... İşte dikkat edilmesi gereken esas nokta burasıydı; eden oldu mu diye baktım, nedense pek ciddiye alınabilir bir yazı göremedim. (Ümidi kesmemek lâzım, muhakkak yazılıyordur.)

Osmanlı İmparatorluğu yüzyılın başında niçin parçalanmıştı? Elbette İttihatçılarımız geleneksel II. Abdülhamid siyasetini terkedip Almanlarla işbirliği yaptığı için... Almanlar yenildi ve biz de hükmen mağlub addedilip payımıza düşen cezayı katlanmak zorunda kaldık.

Türkiye Cumhuriyeti, yüzyılın ortasında niçin parçalanmadı? Elbette devrin idarecileri (Mustafa Kemal Atatürk, İsmet İnönü ve Fevzi Çakmak) Almanlarla yanyana durmaktan kaçınabilmeyi becerdikleri için...

Şimdi de Clinton kalkıyor ve diyor ki: "21. yüzyılda dünyanın kaderini Türkiye''nin tavrı belirleyecek." Elhak doğru! İki dünya savaşında da dünyanın kaderini Türkiye''nin tavrı belirlemişti. Birincisinde yapılan hatanın bedeli büyük oldu; ikincisinde ise yakayı zor kurtardık. Üstelik Mustafa Kemal Atatürk döneminde, başarılı bir dışsiyaset izlenerek "Boğazların silahlandırılması" ve "Hatay''ın alınması" gibi, katkılarına karşılık küçük de olsa bazı menfaatler elde edebilmeyi başarmıştı Türkiye.

Clinton''un, yüzyılın başında Osmanlı İmparatorluğu''nun parçalanmış olduğuna ilişkin atfı, bu nedenle fevkalâde mânidardır. İlkinde Almanlarla ittifak eden ve parçalanan, ikincisinde (son anda) İngiltere ve Amerika''dan yana tavır koyabilmeyi başarmış olan ve parçalanmaktan kurtulan Türkiye, acaba şimdi (III. Dünya Savaşı öncesinde), tercihini hangi taraftan yana yapacak? Clinton, "Meşrûtiyetçilerin maceracı politikalarını izlemeyin, bakın sonları ne oldu?!" demeye çalışıyor: "Cumhuriyet''in kurucularının temkinli tavrını sürdürün; başınız belâdan uzak olsun; belki bu arada bazı menfaatler de temin edebilirsiniz." (AGİT''in nasıl sonuçlanacağı bu nedenle çok mühimdir.)

Görüyorsunuz ya, insan kendi alanının sınırları dışına çıkınca, nasıl da böyle bol keseden laflar edebiliyor. Siz en iyisi, benim komplo teorilerime pek aldırmayın; III. Dünya Savaşı sürecine girdiğimize inanan bu yazara siz de tebessümle mukabele edin. Siz tebessüm ederken, ben de bu arada size Türkiye-Amerika ilişkilerinde köprübaşılığı yapan Büyükelçiler hakkında küçük bazı notlar aktarayım:

Türkiye''nin ilk Amerikan Sefiri, Joseph C. Grew''dir ve bu zâtın Turbulen Era, A Diplomatic Record of Forty Years (Boston 1952) iki ciltlik bir hâtıratı vardır. Bu hâtıratın Türkiye ile ilgili bölümünün Türkçe''de iki çevirisi vardır. a) Atatürk ve İnönü: Amerika''nın İlk Türkiye Büyükelçisi J. Grew''un Hatıraları, 1966; b) Yeni Türkiye: Amerika''nın İlk Türkiye Büyükelçisi''nin Anıları, (Çev. Kadri Mustafa Orağlı), İstanbul, 1999.

Amerika Birleşik Devletleri''nin ikinci Türkiye Sefiri Charles Hitchcock Sherrill''in ise, A Year''s Embassy to Mustafa Kemal (Londra, 1934) adlı önemli bir hâtıratı vardır ki bu hâtıratın Türkçe''de tam üç çevirisi vardır: a) Gazi Mustafa Kemal Hz. Nezdinde Bir Yıl Elçilik, (Çev. Ahmet Ekrem), İstanbul, 1934; b) Mustafa Kemal, Eseri ve Memleketi, (Çev. Enver Esenkova), İstanbul 1955; c) Gazi Mustafa Kemal, (Çev. Alp Ilgaz), İstanbul, 1973. (Kitabın Türkçe Kur''an, Mustafa Kemal ve Martin Luther başlıklı en önemli bölümü ikinci çeviriden çıkarılmıştır; üçüncü çeviride ise sansürlenmiştir. Atatürk''ün kendi özel kütüphanesinde, Sherrill''in, adı geçen eserinin İngilizce orijinali ile French Memoires of Eighteenth-Century Amerika (New York, 1915) adlı eserinin imzalı birer nüshası bulunmaktadır. Kezâ, sözkonusu eserin 1934 tarihli Ahmet Ekrem çevirisi ile yine aynı yazarın Mustafa Kemal Atatürk hakkında yazmış olduğu Trois Hommes: Kamal-Roosevelt-Mussolini (Paris, 1936) adlı eserin de birer nüshası yine aynı kütüphane''de mevcuttur.)

İster inanın, ister inanmayın, olup bitenleri öğrenebileceğiniz yegâne kaynak -şayet yazılırsa- Grossman''ın Anıları olacaktır.