Sosyal medya çağında anne kıskançlığı

Ne vakittir tanıdığım, tanımadığım kişilerden “senin için ilginç bir haber” diyerek WhatsApp üzerinden vakitli vakitsiz video haberlerine maruz kalıyorum. Her gönderinin sahibi kendisini biricik zannediyor olmalı ki gönderisi üzerine acil yorum bekliyor. En son, Çekirge şarkısı ile meşhur olmuş Atila Taş’ın kızının balkondan düşüp/düşürülüp hayatını kaybetmesi üzerine de böyle bir ileti paylaşanlar oldu. Durum çok üzücü. Bundan haberdar olan küçük torun sahibi pek çok anneanne, kendi kızının da böyle bir yalnızlık/bunalım yaşayıp yaşamadığını sorgular hale geldi.

Nerede tanıştığımızı hatırlayamadığım, aile danışmanı olduğunu söyleyen bir hanım beni WhatsApp grubuna dahil etmiş. Çıkarmasını söyleyince bu defa “Ama sizin bunları bilmeniz gerekiyor” diyerek orada yapılan konuşmaları bana yönlendirip, “Gündelik hayatı yazıyorsunuz, bunlar sizin için önemli” dedi, oldukça üst perdeden.

Fikri takip benim için önemli. Sabah kalkıp bugün ne yazsam sorusu eşliğinde oturmuyorum masama. Ne yazacağım, nereden yazacağım en az on gün öncesinden bellidir ve bendeniz yazmaya niyet ettiğim yazı için dikkatimi sürekli uyanık tutmaya çalışırım. Dikkatimi uyanık tutmak için herkesin kendince pişirip taşırdığı medya sofrasına mesafemi korurum.

Sosyal medyanın “anne yalnızlığı”nı besleyen damarını Tolstoy’un Anna Karenina romanındaki Dolli karakteri üzerinden birkaç hafta önce dikkatinize sunmuştum.

Niye Dolli karakteri üzerinde duruyorum ısrarla? Anna Karenina romanında her kahramanın günümüze denk gelen bir karşılığı var. Dolli, romanın “en anne” kahramanı. Dolli üzerinden annelik damarındaki değişenler ve değişmeyenler bahsini çarpıcı bir şekilde takip etmek mümkün.

Tolstoy sanki günümüzün annelerinin kendilerini başkasının çocuğu üzerinden mukayese eden halini görelim diye romanında muhteşem bir sahne sunar. Sahne bu satırların yazarı için muhteşem, lakin pek çok okuyucu için tefrikasını uzatabilmek için yazılmış bir sahne olarak algılanmıştır muhtemelen. Malumunuz Anna Karenina tefrika olarak yayımlandı.

Sahne şu: “Kara kaşlı, simsiyah saçlı, pembe yanaklı, düzgün sağlıklı ciltli, küçük bedeni pembe beyaz küçük kız yeni gelene bakarken yüzündeki sert anlatıma karşın pek hoşuna gitti Darya Aleksandrovna’nın. Onun sağlıklı görünüşünü kıskandı bile. Çocuğun emekleyişi de çok hoşuna gitti. Kendi çocuklarının hiçbiri böyle emeklememişti.” (İletişim yay.s.743)

Kıskançlığın kaynağı büyük bir mutluluk ya da ayrıcalık değil; bir bebeğin emekleme biçimindeki küçücük, neredeyse önemsiz sayılabilecek bir farklılık.

Tolstoy’un insanı anlama biçimini gösteren çok güçlü bir ayrıntı bu. Bu sahne ile Tolstoy, anneliğin karşılaştırmalı sahnelerinin hiç bitmediğini görüyor. Dolly’nin zaten çocukları var. Annelik deneyimi bakımından Anna’dan daha az şey yaşamış değil. Buna rağmen Anna’nın bebeğinde kendi çocuklarında bulunmayan bir özellik görüyor ve kendi annelik geçmişine dönerek bir eksiklik keşfediyor.

Başka çocuklarda görülen her yeni ayrıntı, insanın kendi çocuklarıyla yaşadığı geçmişi yeniden değerlendirmesine yol açıyor.

Çocukların gelişimi birbirinden farklıdır. Fakat duygu, bu bilgiyi dinlemez.

Romanı okurken Dolli’nin kıskançlığını çok insani bir noktadan değerlendirebilir miyiz? Anne olanlar için bu sorunun cevabı evet. Annelere neden Dolli’nin kıskançlığı çok insani gelir?

Çünkü Dolly, büyük bir şeye sahip olmak istemiyor. Anna’nın hayatını, Vronski’yle ilişkisini ya da toplumsal konumunu kıskandığı bir sahne değil bu. Bir bebeğin hareketindeki küçük bir ayrıntıyı kıskanıyor.

Tolstoy bu sahne ile insanın kendisini başkalarıyla karşılaştırmasının ne kadar ince ve kontrol edilemez olabileceğini gösteriyor. Kıskançlık bazen sahip olmadığımız büyük şeylerden değil, sahip olduğumuz hayatın içinde hiç fark etmediğimiz bir eksiklikten doğabilir.

Bu sahne anneliğin yalnızca çocuk yetiştirmekten ibaret olmadığını, anneliğin aynı zamanında çocuğun hayatındaki küçücük ayrıntıları fark etmek, onları hatırlamak ve yıllar sonra bile başka bir çocukta gördüğünde kendi geçmişiyle karşılaştırmak olduğunu, zamana direnecek bir şekilde ortaya koyuyor. Aynı zamanda bu sahne Tolstoy’un insanı büyük kararlarıyla olduğu kadar emekleyen bir bebeği izlerken zihninden geçen küçücük bir düşünceyle de tanıdığını, hayatın her anına, duygusuna dikkat kesilişini de görmemizi sağlıyor.

Tolstoy’un, Dolli’nin bebek Ani’ye baktığı sahneyi inşası, günümüz sosyal medyasındaki annelik karşılaştırmalarını anlamak için neredeyse bir başlangıç noktası sunuyor. Üstelik aradaki fark, yalnızca teknolojik değil; insanın kendisini başkalarıyla karşılaştırma imkânının, ölçeğinin nasıl değişip çeşitlendiğini de tartmamıza imkân veriyor bu sahne.

Dolli, bebeğin kendi çocuklarından çok farklı bir şekilde emeklediğini görüyor ve onu kıskanıyor. Bugün pek çok genç anne telefonunun ekranında, birbiri ardına onlarca bebeğin birbirinden farklı hareketlerini, becerilerini ve gelişim aşamalarını izliyor.

Dolly’nin karşılaştırması tek bir bebeğin tek bir hareketi üzerinden gerçekleşiyor. Sosyal medyada ise karşılaştırmanın sonu gelmiyor.

Dolli’nin karşısında bir bebek, bugünün annesinin karşısında yüzlercesi var. Dolli’nin yaşadığı, bir anlık bir karşılaşma. Sosyal medyaya maruz kalan anne ise bu karşılaşmayı sürekli yaşıyor.

Günümüzün anneleri, kendi çocuğunun gündelik hayatını yaşarken/ya da yaşa(ya)madan, idrak edemeden başka annelerin paylaştığı görüntülere maruz kalıyor: Birisi bebeğinin ne kadar erken konuştuğunu, öteki yaşıtlarından nasıl önce yürüdüğünü, başkası bebeğinin kendi kendine iştahla yemek yiyişini paylaşıp anlatıyor. Esasında sadece o anne için sevinç vesilesi olması gereken bir durum, sosyal medya paylaşımı olarak dolaşıma girdiğinde başka annelerin kâbusu olabiliyor. Anne, kendi çocuğunun gelişimini artık yalnızca onun önceki hâliyle değil, ekranda gördüğü çocuklarla değerlendirmeye başlıyor ve başka bir çocuğun farklılığını kendi çocuğunun eksikliği gibi algılar hale geliyor...

Sosyal medyada anneler, yalnızca başka çocukları görmüyor; çoğu zaman onların hayatlarının seçilmiş, kaydedilmeye değer bulunmuş anlarını görüyor. Kendi hayatını ise bütün dağınıklığı, yorgunluğu, tekrarları ve belirsizlikleriyle yaşıyor. Böylece iki farklı gerçeklik, sanki eşit koşullarda karşılaştırılabilirmiş gibi yan yana geliyor. Dolayısıyla sosyal medya her annede biraz var olan kıskançlığı çoğaltmaktan çok daha fazlasını yapıyor.

Velhasıl anneler her zaman biraz kıskançtı ama sosyal medya çağında bazı anneler hasetten ya da kendini aşırı yetersiz hissetmekten ölüyor...