Avrupa ekseni ve "dışa dönüklük" sorunu

Geçen hafta "yakın geçmişteki Avrupa"ya göz atmış ve artık ABD, Almanya ve Rusya''nın konumlarını, İngiltere''nin bu çerçevedeki manevra alanını "milli çıkar" kavrayışı doğrultusunda inceleyeceğimizi söylemiştik. Bu incelemenin ana eksenini "Avrupa''nın zaafları" oluşturacak. Ama önce Türkiye''nin zaman zaman sergilediği bir zaafa, "dışa dönüklük" sorununa değinecek ve bir hatırlatma yapacağız.

Geçen yıl (Eylül ayındaki "Suriye Operasyonu" ile başlayan yeni sürecin ipuçları henüz pek ortada yokken) Türkiye''nin temel sorununun "içe dönüklük" ile "dışa dönüklük" arasındaki çatışmadan kaynaklandığını vurgulamış ve bu dönemde Kissinger''in birkaç saptamasına değinmiştik. Şimdi Henry Kissinger''in "Diplomasi" adlı eseri (Simon & Schuster, 1994) sayesinde vurguladığımız kimi hususları hatırlayalım:

"ABD dış politikasının anahatlarını incelediği eserinde, Kissinger''in konuya yaklaşım biçimi ilginç öğeler barındırıyor. Kissinger, kitabının önsözünde, ABD''nin bugüne kadar dış politika konusunda iki çelişkin tavır sergilediğini belirtiyor. Bunlar, belki de tahmin edeceğiniz gibi, ''izolasyonizm'' ve ''dışa dönüklük.'' Yazar, görünüşte çelişkin olan bu iki tavrın, aslında aynı eğilimi yansıttığını iddia ediyor ve bu eğilimi şöyle tanımlıyor: ''Biz en iyi yönetim sistemine sahibiz: Dünyanın geri kalanı geleneksel diplomasiyi bırakarak ve ABD''nin uluslararası hukuk ve demokrasiye yönelik tavrını benimseyerek huzur ve refaha kavuşabilir. Yani ilk durumda ''Biz en iyiyiz, dışarıyla uğraşmaya gerek yok'' deniyor. İkinci durumdaysa ''Biz en iyiyiz, bunu dünyaya olabildiğince ihraç etmemiz gerek.'' Her iki bakışın da taşıdığı ortak nokta olan ''özgüven'' son derece manidar. Bu husus ABD''nin dış politika konusunda belli ''değişmezleri'' olduğunu; diğer deyişle, ister içe dönük bir politika izlesin, ister dış dünyaya oldukça müdahil bir tavrı benimsesin, aynı saikle hareket ettiğini gösteriyor.

Kendi sistemine duyduğu bu güven, çift-kutuplu bir dünyada ABD''nin işini kolaylaştırıyordu: Sistem iyi tanımlanmıştı ve hasım (SSCB) belliydi. Buna uygun taktik ve stratejiler az çok isabetle saptanabiliyordu. Çift-kutuplu bir dünyadan çok-merkezli bir dünyaya geçiş ve saptanan stratejinin nihai hedefine varması (karşı kutbun sistemi kabul etmesi) aslında ABD''yi klasik saik ve tavrı konusunda iki önemli sorunla karşı karşıya bırakmıştır. İlk sorun, ABD''nin ister ''izolasyonist'' ister ''dışa dönük'' olsun, bugüne kadar tuttuğu yolla ilgili. Kissinger''in belirttiği üzere, ABD için yeni düzenin ''yeni'' öğesi şudur: ABD ne dünyadan el etek çekebilir, ne de artık ona tam anlamıyla hakim olabilir. Yani ABD ne rolünü değiştirebilir, ne de böyle bir rol değişikliğini isteyecek durumdadır. İkinci sorun ise, bütün ülkelerin alışmaya çalıştığı çok-merkezlilik ile ilgili. Çok-merkezlilik yeni bir denge kavramını ve buna bağlı bir denge politikasını gündeme getirmektedir. Kissinger''a göre, bu tür bir ''denge'' kavramı, ABD''nin bir türlü rahatlık duyamadığı bir fikirdir. Kissinger, ''hakim güç'' kavrayışını benimseyen ABD için, bunun ürkütücü bir seçenek oluşturduğunu ve ''güç dengesi politikası''nın Avrupa''ya özgü olduğunu vurguluyor. Oysa bu denge politikası krizlerden uzak durmayı başaramamıştır.

Şimdi Kissinger''in bir başka saptamasına geliyoruz: Güç dengesi politikası ile ''hakim'' olma''ya dayalı imparatorluk kavrayışı birbiriyle çelişir. Kissinger''in verdiği örnek Çin: Kissinger''a göre Çin, istikrarlı ''hakimiyeti'' ile 2000 yıldır Asya''da bu tür bir rol oynuyor. Kissinger şöyle diyor: ''İmparatorluklar herhangi bir uluslararası sistemin içinde iş görmeye ilgi duymazlar, kendilerini uluslararası sistem olmak isterler. İmparatorlukların bir güç dengesi politikasına ihtiyacı yoktur.''

Bu görüşler çerçevesinde, ''dışa dönüklük''ün neye dayanması, ''içe dönüklük''ün de neye dayanmaması gerektiği anlaşılıyor umarım. Zaten görüyoruz ki dış politika belli ''değişmezler'' üzerine oturtulduğunda, bir ülke, isterse ''içe dönük'' bir dönem yaşasın, aslında hep ''dışa dönük'' kalabiliyor. Sahi, bir zamanlar neler konuşuyorduk biz? Hatırlayalım: Türkiye''nin, bölgesinde öncü bir rol oynaması gerekiyor! Türkiye önümüzdeki yüzyılı bir ''Türk Asrı'' olarak görmek istiyor!"

Şimdi bu çerçevede "Avrupa''nın zaafları"nı incelemeye başlayabiliriz.