"Büyük Denklem" ve Türkiye

Bir süredir ana konu başlığımızı oluşturan "Büyük Denklem" çerçevesinde, Irak''tan Kosova''ya kadar belli bölgeleri ilgilendiren "yeni dönemler"e değiniyoruz. Son 1.5 yıldır, bu köşeden, denklemin başlıca aktörlerini (ABD, Almanya, Rusya, İngiltere) uzun uzadıya inceledik. Şimdi bu denklemin koordinatlarını, Türkiye açısından, kısaca özetleyelim. Bunun için 3.5 yıl önce yazdığım bir "dış politika raporu"nun önsözünü kullanacağım; bu rapordaki çerçeve dünya dinamiklerinin hem ne kadar "değişmez" bir zemine oturduğunu, hem de ne kadar "değişken" senaryolara açık olduğunu gösteriyor. Bu iki tanımın aslında birbiriyle hiç mi hiç çelişmediğini belirtip 3.5 yıl önce yazdıklarımıza bir göz atalım:

"Yalta sonrası dönemle birlikte çift-kutuplu bir dünyadan çok-merkezli bir dünyaya geçilmiş olması, Türkiye''nin stratejik pozisyonunu ve buna bağlı olarak dış politika konseptlerini değiştirmiş bulunmaktadır. Türkiye stratejik öneme sahip iki yarım dairenin merkezinde yer almaktadır. Bu yarım dairelerin çapı konjonktürel gelişmelere göre daralıp genişlemektedir. Ancak her iki yarım dairenin minimum çapı dahi uluslararası dengeler açısından belirleyici bir rol sergiler niteliktedir.

İlk yarım daire Çin-Hint-Rus üçgeni içinde yer almakta ve alanı Orta Asya''yı katetmektedir. Kafkaslar''ı da kapsayan bu yarım dairenin merkezinde Türkiye yer almaktadır. Üçgenin köşelerinden gelen baskı ve (Almanya dolayımıyla) İran''ın çizdiği teğet karşısında bu yarım dairenin çapının ne olacağı doğrudan Türkiye''nin üzerine oturacağı stratejilerin geleceğe mesafesinin ne olacağına bağlıdır.

Orta Asya Türk Cumhuriyetleri içinde ağırlık merkezini Kazakistan ve bu ülkenin lideri Nursultan Nazarbayev oluşturmaktadır. Bölgedeki diğer ağırlık merkezi ise Ukrayna''dır. Orta Asya Türk Cumhuriyetleri, Ukrayna, Moldova ve Kafkaslar, taşıdıkları etki alanı göz önüne alınacak olursa, Türkiye ile olan ilişkileri ölçüsünde Akdeniz''e uzanan ''güney ekseni''ne dahil olacaklardır. Türkiye, bu anlamda, söz konusu ülke ve bölgeler kadar Gürcistan ve Ermenistan için de büyük önem taşımaktadır. Gürcistan''ın pozisyonu az çok belli olmakla birlikte, Ermenistan da uzun vadede Türkiye''ye bağımlıdır ve başka çıkış yolu yoktur. Yakın gelecekte Ermenistan kendine böyle bir pozisyon belirleyecektir ve Ermeni-Azeri sorununun çözümündeki en etkin platformu Türkiye oluşturacaktır.

Türkiye''nin merkezinde yer aldığı diğer yarım daire Balkanlar-Akdeniz-Ortadoğu''dan oluşmaktadır. Bölgede İsrail''le ilişkiler, Kıbrıs sorunu ve Irak''ın geleceği Türkiye''nin ana gündem maddelerini teşkil etmektedir. Balkanlar''da ''kuzey ekseni'' etkisinde bir Ortodoks ittifak arayışı Türkiye''yi yakından ilgilendirmekte ve bu alanda bir kırılma noktası teşkil edebilecek olan Bulgaristan Türkiye açısından stratejik bir pozisyona oturmaktadır. Bulgaristan''ın söz konusu eksende yer almaması durumunda, Türkiye açısından bu eksenin kırılma çizgisini Arnavutluk, Makedonya, Sancak, Üsküp-Kosova ve Bosna-Hersek oluşturacaktır. Bosna-Hersek''in çekirdek Avrupa ekseninde pozisyon alan Hırvatistan ve Slovenya ile ilişkileri de Türkiye''nin ilgi alanına girmektedir.

NATO''nun genişleme sürecinde gözetilebilecek nihai hedefler ve Avrupa Birliği''nin Türkiye''yi de içerebilecek biçimdeki muhtemel pozisyonu göz önüne alındığında, merkezinde Almanya''nın yer aldığı bir çekirdek Avrupa oluşumu ve bunun açılımını sağlayan nispeten gevşemiş bir Alman-Fransız ekseninin konumu ilginç bir görünüm sergilemektedir. Bu durum bir İngiltere-Rusya parantezinde değerlendirildiğinde tablo daha da ilginçleşmektedir. Söz konusu parantezin güneydoğusunda yer alan ve Batı ekseninde mesafe katetmekte olan Türkiye''nin özelde bu ülkelerle, genelde ABD ile ilişkileri daha kapsamlı bir analiz gerektirecektir. Parantez Almanya''yı ve Alman-Fransız eksenini içe almakta, dışında kalan Çin''e (ve etki alanı genişlemesi muhtemel bir Hindistan''a da) komşu olmaktadır.

Avrupa''ya özgü ''güç dengesi politikaları''nın oluşturduğu statik denge durumu sorgulanmaya muhtaçtır ve sorgulanmaktadır. Bu statüko uzun bir periyod açısından uygunluk taşımamaktadır. Türkiye''nin merkezinde yer aldığı iki yarım dairede meydana gelen etkileşimler ve genel dünya dinamikleri açısından bakıldığında, sürekli denge durumu sürmeyecek ve taşlar tekrar yerine oturacaktır. Mevcut şartlar dahilinde önümüze karşılıklı-etkileşime dayanan ve birindeki opsiyonların diğerindekileri belirlemeye aday olduğu bir şema çıkmaktadır:

Türkiye''nin iç politik dengelerinin ayrıntılı bir analizi dış politika yönetimlerinin saptanması açısından da büyük bir önem taşımaktadır. Diğer yandan, Türkiye''nin üzerinde yer aldığı stratejik düzlemin ve taşıdığı manevra yeteneğinin değerlendirilmesi de yine iç politik dengelerin izleyeceği seyir açısından net bir fikir verecektir.

Bu şemanın doğru biçimde okunabilmesi için, yapılacak analizlerde karşılıklı birbirini etkileme ve belirleme yeteneğine sahip faktörlerin gözetilmesi ve bunların bütünsel bir bakışla ele alınarak değerlendirilmesi gerekmektedir."

Bu değerlendirmeden, "uluslararası strateji koordinatları" dışında bir sonuç daha çıkarabiliriz: Türkiye''nin siyaset zemininin -dünya dinamikleri açısından- "yeniden imar edilmesi" kaçınılmaz hale gelmiştir ve bu "yeni imar"ı mümkün kılacak çerçeve 18 Nisan seçimleri sonrasında değil, 2000 yılının ortalarında oluşacaktır. Şimdiden duyurulur.