Petrol yükseliyor dolar düşüyor kim kazanıyor?

Petrol ve dolar fiyatı önümüzdeki dönemde önemli seviyelere ulaşabilir. Fiyat değişimleri ekonomide farklı etkiler yaratarak büyük kazanç ve kayıplara yol açabilir

Türkiye ekonomisi açısından dış etkenlerin gücü hayli yüksek oranlıdır. Petrol ve petrol fiyatına bağlı doğalgaz alımları artık yıllık 30 milyar doları aşan bir fatura karşımıza çıkartmaktadır.

Ekonominin bir diğer hassas karnı ise döviz fiyatlarının YTL karşısındaki seyridir. İhracatçıların dolar fiyatının düşmesinden şikâyetleri artıyor ama düşüşü sessiz sevinçle karşılayanlar da bulunmaktadır.

Önümüzdeki dönemde petrol ve doların fiyat seyrinin nasıl şekillenebileceği ve muhtemel fiyat artışlarının ekonomik etkileri ortaya konmalıdır.

Petrol fiyatı (brent) uluslar arası piyasalarda 2004 başında 30 dolardan başladığı yükseliş hareketini 90 dolar sınırına kadar taşıdı. Tükettiğimiz petrolün nerede ise tamamını (yüzde 90) yurtdışından ithal etmemiz nedeniyle fatura artışı tüm kesimleri etkilemektedir.

Hem sanayide ara mal hem de tüketici ürünü olarak çok yaygın bir kesimi etkileyen bu büyük yükseliş hareketi bizi beklendiği kadar etkilemedi. İlk yükseliş zamanlarında 45-50 doların üzerinde felaket olur, batarız öngörüleri 90 dolar sınırında artık dile getirilmiyor.

Petrol fiyatındaki artışa rağmen Türkiye bu yükselişi aynı derecede hissetmiyor. Çünkü petrol fiyatı ilk olarak dolar bazında ifade edilmektedir. Dolar ise petrol fiyatını yükselten uluslararası likidite koşullarına zemin hazırlayan süreçte devamlı değer kaybetmektedir.

Petrol fiyatını inceleyeceğimiz 2004-2007 aralığının başlangıcında 1 euro 1.25 dolar değerindeydi. Petrol fiyatının 88 doları aştığı bugünlerde ise 1 euro 1.43 dolar değerine yükselmiştir. Kısaca 2004 başında 24 euro olan petrol fiyatı bugün 61.5 euro etmektedir. Dolar bazında yükseliş 3 kat olmasına karşılık euro bazında yükseliş 2.5 kat olarak gerçekleşmiştir.

Petrol fiyatındaki yükselişi sınırlı hissetmemize yol açan bir diğer gelişme ise yine uluslararası likidite koşullarından beslenen YTL değerlenmesidir. YTL 2004-2007 aralığında değer kazandıkça petrol fiyatı yükselmiş, değer kaybettiği ara dönemlerde ise petrol fiyatı gerilemiştir. Petrol fiyatını YTL üzerinden incelediğimizde ise 2004 başında petrolün varil fiyatı 40 YTL ediyordu. Oysa bugün aynı fiyat 73 YTL etmektedir. Dolar bazında 3 kat artış YTL bazında 1.82 kat etmektedir. YTL''nin değer kazanması petrol maliyetini 2004''den beri sadece yüzde 82 artışla sınırlamıştır.

Petrol fiyatının otomatik fiyatlandırma ile YTL bazında satılması vergi gelirlerini de artırmaktadır. Petrol ve doğalgaz üzerinden alınan özel tüketim vergisi 2006 yılında 20.5 milyar YTL. Bu yılın ilk 9 aylık sonucuna göre ise petrol ve doğalgaz üzerinden alınan vergi gelirleri 16,2 milyar YTL''ye ulaşmıştır. Akaryakıt ve doğalgaz vergisi toplam vergi gelirlerinin yüzde 14.5 kadarını oluşturmaktadır. Oysa 2006 yılında bu oran yüzde 15''e çıkmıştı.

Akaryakıt sektöründe ciddi bir sorun yaşanmaktadır. Akaryakıt fiyatları ile araç miktarı artmasına karşılık akaryakıt tüketimi artmamakta hatta azalışlar dahi görülüyor. Bu nedenle kamu bütçesini önemli oranda besleyen akaryakıt üzerinden alınan vergiler kayıp-kaçak oranları nedeniyle beklenen katkıyı sağlayamıyor.

Petrol fiyatının yükselmesi özel sektör açısından bir maliyet artışı olarak görülüyorsa da kamu bütçesi açısından ise gelir artırıcı bir faktör olmaktadır. Kamu bütçesinin borç ödeme kabiliyetinin artışı ise borç oranını aşağıya çekerek faizler üzerindeki baskıyı azaltmaktadır.

Brent türü petrol fiyatının grafiğinde 2003 sonrasında adeta sürekli bir yükseliş hareketi görülüyor. Fiyatların yükseliş dönemleri uluslararası sermaye akımının yoğun olduğu zaman dilimlerinde gerçekleşmiş. Ara düşüş hareketleri ise likidite sıkışıklığı ve kısa süreli mali dalgaların yaşandığı dönemlerde gerçekleşmiş. Petrol, emtia ürünü olarak borsalarda işlem gördüğünden aynı zamanda yatırım ortamının nasıl şekillendiğine de ışık tutuyor. Ekonomilerde sorun görülmüyorsa yükseliş hareketleri öne çıkıyor. Ama dünya ekonomilerinde bir daralma durumu sezinlendiğinde derhal düşüşler kendini baş gösteriyor.

Petrol grafiğinin teknik yapısına bakıldığında ise yükseliş hareketi birbirine paralel iki çizgi arasında devam ediyor. Alt tabanın son kez test edilmesi 2006 mali dalgalanmasının ardından 2007 başında gerçekleşti. Faizlerde yeni bir indirim sürecinin başlaması ile büyümenin desteklendiği dünya ekonomik yapısı petrolde yeni bir yükseliş hareketini de başlatmış oldu. Petrol grafiğinde 51 dolar ile 80 dolar aralığında son bir yılda oluşan teknik anlamdaki çanak formasyonu kırılmış oldu. Bu kırılışın hedefi 105 doların artık olasılık olduğunu gösteriyor.

Dalgalı kur sistemi sayesinde yurtiçine giren döviz ile yurtdışına çıkan dövizin serbest piyasada fiyatı oluşmaya başladı. Bu serbesti sayesinde döviz miktarı arttıkça dövizin fiyatında da düşüşler yaşanmaya başladı. Dolar fiyatını etkileyen bir başka faktör ise yurtdışında doların değer kaybetmiş olmasıdır. Euro karşısında 2001''den sonra yüzde 50''den fazla değer kaybeden bir dolar bulunmaktadır. Doların yurtiçindeki fiyat hareketleri YTL grafiğinden gözlenmektedir. Türkiye Şubat 2001 krizinin

ardından başlayan döviz yükselişini 2002 yılı ve Irak savaşında 1.70 dolara kadar taşıdı. Geçen yıl yaşanan dalgalanmada da 1.70 seviyesi ağırlıklı zirve olarak tescil edildi. Dolar uzun süre 1.31 seviyesinin ağırlıklı taban olarak belirlemişti. Bu seviyenin altına yaşanan sarkmalar kısa süre sonra yeniden yukarı çıkışla karşılaşmıştı. Oysa Ağustos dalgasının ardından başlayan düşüş hareketinde artık 1.31 seviyesinin altında kalıcı bir hareket başlamış ve geçmişten gelen ana destek 1.11 seviyesi olasılık haline gelmiştir.