Sivil darbe sözünün ne manası var?

Başbakanın dilinden duyduk önce sivil darbe sözünü. Bir süre sonra aynı söz Cumhurbaşkanı''nın diline de uğradı. Anlayabildiğimiz kadarıyla sivil darbe gerçekleşmedi. Gerçekleşseydi mahiyeti hakkında bir fikrimiz olacaktı. Şimdilik muamma vasfını koruyarak geride kaldı sivil darbe. Lâkin bu konudaki merakımızı giderme duygusunu terkedebilmiş değiliz. Devletin görünür yetkililerinin dağarcığına girmeyi başarmış bu sözün bir anlamı var mı? Varsa ne?

Her ne kadar Türkçede hükümet darbesi deniyorsa da ifadenin beynelmilel kullanımdaki karşılığı Fransızcadır: "Coup d''état". Sadık bir tercüme "devlet darbesi" demeyi gerektirecekti. Hükümet darbesi denilen iş bir ülke içinde önceden belirlenmiş örfî ve yasal sürece riayet etmeksizin yönetime el koyma işidir. Eğer darbe yapılmışsa hükümet ve devlet kavramları birbirine kaynaştırılmış demektir.

Türkiye''de yaşayan bizler hükümet darbelerinin askerler tarafından yapılmasına ünsiyet kespettiğimizden olsa gerek kulağımıza sivil darbe sözü tuhaf geliyor. Yine de sivil darbe sözünün tuhaflığının sebebini yalnızca biz Türklerin onu yadırgıyor oluşuna bağlayamayız. Darbecilerin darbe indirdikleri tarafı etkisiz ve çaresiz bıraktıkları şartlarda darbe gerçekleşmiş olur. İster üniformalı, ister üniformasız güçler tarafından başarılmış olsun gerçekleştirilen şey hükümet darbesidir. Sivil darbe sözü hem tuhaf hem de yersizdir çünkü onun yerine daha anlaşılır bir ifade kullanılabilir ve "parlamento içi darbe" denilebilirdi. Denilemiyorsa ortada Türkiye''nin siyasi çatkısını ifşa etmekten geri durarak birşeyler gizleme çabası var demektir.

Gizlenen şey parlamento içi darbenin silâh gücü kullanılarak kendini kabul ettiren herhangi bir darbe gibi aynı meseleler heyeti içinde mütalaa edilebileceği gerçeğidir. Yirminci yüzyıl boyunca dünyada ve Türkiye''de askeri darbeler ülke için işleyişin dünya sistemi isterlerine denk düşmeksizin yürüdüğü şartlarda ortaya çıkmıştır. Darbenin üniforma taşımayan güçlerin güdümünde geçerlik kazanması onun "darbe" özelliği yüklenmesinde değişiklik yapmıyorsa işlevin sabit kaldığını farkedebiliriz. Bir darbe dünya sisteminin dayatmalarıyla ülkenin işlerini kısmî otonomi fırsatlarına dayanarak yürütmesi arasındaki çatışmadan doğuyor.

Kısa bir süre ve sadece bir söylenti olarak bile olsa sivil darbe ibaresi Türkiye''nin gündemine girmişse bu Türkiye''nin dünya sistemi ile ilişkilerinde yeniden ayarlanmaya muhtaç bazı hususların belirdiğine işarettir. Siyasi aktörlerin darbe taraftarı veya darbe aleyhtarı olmaları birinin diğerine tercihini gerektirecek önem ve ağırlıkta değildir. Siyasi hayatlarını sadece yapılması düşünülen darbenin yanında veya karşısında kalarak idame ettirebilenler bilinçle veya bilinçsiz olarak ülkedeki (kırık dökük haliyle ne kadar kaldıysa) millî çerçevenin parçalanmasına sebep olan hareketler içine kendilerini bırakmış olurlar. Günümüzün şartları aksi yönde davranan siyasi aktörlerin sahnede yer almalarına fırsat vermiyor.