Asıl mesele hangisi? "Devleti ele geçirmek" mi, yoksa "Toplumu ele geçirmek" mi?

Şerif Mardin, "Bediüzzaman Said Nursi Olayı" adlı kitabının "Giriş" bölümünü şu satırlarla bitiriyor: "Nurcu hareketin entellektüeller tarafından bir kalemde reddedilmesi bir paradoksa yol açmıştır: entelijansiya, bu hareketin lâik-cumhuriyetçi rejim açısından oluşturduğu tehlikeleri vurgularken, aynı hareketin sosyolojik dinamiğini kavrama yönünde hiçbir girişimde bulunmamıştır. Böylesine yalınkat bir tutum alanlar arasında, Kemalistler başta gelmektedir. Bu yüzden de ortada, nurcu hareketin nesnel olarak belirlenebilir bir alan içerisinde hareket edebilme yeteneğine ilişkin herhangi bir çalışma bulunmamaktadır." Bilindiği gibi, Mardin''in kitabı bu hareketi "anlama" çabasına yönelik ilk çalışmadır. Bu arada Mardin''in, sırf, "bilimsel çalışmaya uygun olmayan"(!) böyle bir çalışma konusunu seçtiğinden dolayı "meslektaşları" tarafından nasıl eleştirildiğini hatırlayalım.

Mardin''in, ülke "entelijansiya"sının "Nurcu hareket"i anlama çerçevesinde gösterdiği kayıtsızlığı eleştiren bu önemli satırları başka "toplumsal vakıalar"ımızla da ilişkilendirilebilir. Biz neyi "anlamaya" değer buluyoruz ki? "Entelijansiya" için birey gibi toplum da, bireysel hayat gibi toplumsal hayat da o kadar yalın ve kolay anlaşılabilir ki; dünyayı anlamaktan kolay ne var... Hayat sırlardan, sembollerden, bilincin farklı katmanlarından ibaret değil; herşeyin "bilimci" bir açıklaması hazır. Merak edilecek hiçbir şey yok; hayat işte bunlardan, yemekten, içmekten ve gezip dolaşmaktan -ve bu arada tabii ki "çağdaş medeniyetler" seviyesine ulaşmaktan- ibaret. Şerif Mardin çok haklı, dört komşunuzdan ikisinin bir "cemaat"e dahil olduğunu hissettiğiniz bir toplumda bunları anlamaya çalışmak olacak iş mi şimdi?

Şerif Mardin''in söz konusu kitabından bir paragraf daha aktaracağım: "Bediüzzaman''ın kişiselci unsura yaptığı vurgu, kendisine yönelen kırsal kesim insanlarına, kemalizmin boşladığı şeyi, bir toplumsal ilişkiler haritasını önplana çıkarıyordu. Kemalist ideoloji laik cumhuriyetciliğin soyut planda kişiliğin gelişmesi açısından sağlayacağı yararlar ve evrensel eğitimin ilerlemeye katkıları üzerindeki görüşleri savunmaktaydı. Buna karşılık, bireylere, aile çevresinde günlük pratik ilişkilerde ortaya çıkan konuların üstesinden gelme olanağı sağlayacak yöntemlerde eksik kalıyordu. Kemalist ideoloji, cumhuriyetçi laikleştirme ve İsviçre Medeni Kanunu''nun kabulünden sonra kadının toplumdaki yeni yerine dair sorulara, kırsal alanlara kadar yayılmış en sıradan İslamî ''ilmihal''lerin verdiği ayrıntıda cevaplar veremiyordu. Ayrıca Kemalistler, insanın doğum, ergenlik, evlilik ve ölüm gibi belli başlı yaşam duraklarına anlam kazandıran törenler konusunda da herhangi bir görüşe sahip değildiler (...) Başka pek çok alanda, başarılar sağlayan Kemalizm, yüzeysel ve toplumla organik bağlardan yoksun oluşu nedeniyle, böyle bir boşluk yarattı." Bunlar da güzel sayfalar. "İnsanın doğum, ergenlik, evlilik ve ölüm gibi belli başlı yaşam duraklarına anlam kazandıran törenler" hiç boşlukta kalır mı? "Kadının yeni toplumdaki yerine dair sorular" hiç cevapsız kalır mı? Cevapları beğenir ya da beğenmezsiniz o ayrı bir mesele; ama hiçbir toplum bu soruları cevapsız bırakmaz.

Şerif Mardin''in kitabını tekrar karıştırmamın nedeni, "Son marifetleri" saymakla bitirilemeyen Fethullah Gülen''e ait olduğu ileri sürülen "kaset"le yaklaşık bir haftadır milletçe içine itildiğimiz tartışma.

Fethullah Gülen''in konuşmasında sıkça yer alan "mülkiye, adliye" gibi sözcüklerle örülmüş devlete nüfuz etme siyasetini ben de uygun bulmadım. Uygun bulmamamın nedeni tabii ki DGM savcısının sözünü ettiği Türk Ceza Kanunu''nun 146. maddesi değil! Bir din alimini "mülkiye ve adliye"nin bu kadar meşgul etmesini uygun bulmadım. Ben de ("Dışarıdan gazel okumak" olduğunun farkındayım!), ömrünü İslamî ilimlerin incelemesine hasretmiş bir kimsenin devletin valisi ve kaymakamını işe karıştırmadan insanların doğrudan ahlakına seslenmesini tercih eder, hiç sevmediğim "Kung-fu" gibi oyunların her ne biçimde olursa olsun dini/ahlaki bir söylemde yer almamasını beklerdim. Ama bütün bunlar benim tercihim. Yoksa, çok sayıda insanı toplayan ve birçok alanda faaliyeti olan bir "cemaat"in devletin hangi değerler üzerine oturması yolunda bir düşüncesi olmasından tabii ne olabilir? Mesele istemekten ibaretse, aile ve iş yaşamlarına hâkim kılmaya çalıştıkları değerlerin, "mülkiye ve adliye"de yer alan kadrolarca benimsenmesini istemelerinde de bir olağanüstülük yok. Onlar da toplumun, hatta insanlığın tümünü kucaklayabilecek bir öğretiye sahip olduğunu iddia eden her toplumsal hareket gibi hayatın her alanına yönelik hazırlıklara ve beklentilere sahip olacaklar; geçenlerde Murat Belge''nin sözünü ettiği gibi Gramsci''nin "organik aydınları"nı hatırlatır bir biçimde eğitim ve öğretimle ilgileneceklerdir. İşe "fesad" karıştırıp "erbab-ı fesat" oluşturmadıktan ve de reşid olmayanların aklını çelmedikten sonra ne sakıncası olabilir? İş güç sahibi koskoca insanlar paralarını, zamanlarını nereye harcıyacaklarına, dünya ve ahiret için neyin iyi neyin kötü olduğuna tabii ki kendileri karar vereceklerdir. Bu yalnızca onlar için değil, bütün "cemaatler" için böyle olmaktadır. Demokratik bir rejimin bir anlamı ve değeri varsa bunun için var. Bizdeki yanlışlık, fikir hareketi diyebileceğimiz bütün bu arayışları türlü çeşit baskıyla gizliliğe ve dolayısıyla "ikiyüzlülüğe" itip, son bir örnekte olduğu gibi Fethullah Gülen''i Reha Muhtar''ın canlı yayında sorguya çekmesine zemin hazırlamaktır. Bu cemaatin sahip olduğu okulları da benzer bir biçimde değerlendirmek gerekir. Kişisel olarak hiçbir sempati beslemediğim bu okulların durumu daha da ilginçtir. "Müsbet bilimler" ve bir "ahlak öğretisi"nin işbirliğiyle işlediği anlaşılan bu okullar, şaşırtıcı bir biçimde resmi okullarımızı hatırlatmaktadır. Bizdeki resmi "Okul"un - "ahlak öğretisi" faslının içini başka türlü doldurursanız- bu çerçevenin dışında mı işlediğini sanıyoruz. Tabii ki her eğitim "normatif"dir; ama benim için eğitim biçimleri "hümanist bir eğitim" barındırmadıktan sonra yalnızca "ahlak öğretileri"nin farklı oluşu ile birbirlerinden çok uzaklaşmaz. Fethullah Gülen''in kamusal hayata soğuk savaş döneminde iktidarlarca en fazla kullanılan örgütler arasında yer alan "Komünizmle Mücadele Derneği"nin bir şubesinin kurucuları arasında yer alarak katılması, ya da bugün kendisine karşı gelişen "komplo"nun baş aktörleri olarak yine "komünistler"i görmesi de hiç hoşuma gitmiyor. Ama ne yapalım ki bu da onun düşüncesi!

Son söz olarak belki şunu söyleyebilirim: Dikkat ederseniz bizde yıllar hep "Devleti ele geçirme" suçlaması ve "endişesi"ni dinleyerek geçiyor. Oysa hayatta bir de "Toplumu ele geçirme" meselesi yok mu? Ve bu ikinci mesele, bütün dünya toplumlarında olduğu gibi bizim de asıl meselemiz olmak durumunda değil mi? Tabii ki öyle, ona ne şüphe!