"Büyük ülke"den heykel manzaraları

BÜYÜK ÜLKE" diyor Star gazetesi manşetten; "İlk kez bir Türk Cumhurbaşkanı, YABANCI ÜLKE TOPRAKLARINDA Arnavutluk ve Makedonya''da TÜRK SUBAYLARI tarafından korundu." Geçenlerde Radikal''de yer alan bir haber ise Galata Köprüsü''nün kapaklarının dokuz aydır açılamadığını ve bu yüzden Haliç ve Hasköy tersanelerinde yapılan gemilerin -aralarında askeri Taşkızak ve Camialtı tersanelerinin onardığı ve yaptığı gemiler de olmak üzere- Haliç''te "hapis kaldığı"nı bildiriyordu. Olacak iş mi, bir "BÜYÜK DEVLET" kendi gemilerini kendi sularında muhasara altında tutar mı? Aynı gazetenin iki gün önceki bir haberinde ise, Kemal Türkler''i öldürmek suçundan yıllardır aranan -ve bu arada "BÜYÜK DEVLET"in küçük bir ormanında iş kuran- Ünal Osmanoğlu''nun yakalanmasıyla bu davanın firarda bulunan sanık sayısının ikiye indiğini öğreniyorduk. Hatırladığınız gibi DİSK Genel Başkanı Kemal Türkler 1980''de öldürülmüştü; bir "BÜYÜK DEVLET"in cinayetin beş sanığından üçünü yirmi yıl sonra yakalaması küçümsenebilecek bir büyüklük müdür? Kemal Türkler''in karısı Sabahat Türkler, cinayetle ilgili bugün şöyle konuşuyor: "Herkes onları azmettirenleri biliyor. Azmettirenleri affettiler. Dava zaman aşımından düştü. Şimdi asıl suçluların bir kısmı Meclis yolunda, bazıları yaşamıyor. Ne diyebilirim? Devlete güveniyor musunuz? diye soruyorlar. Bütün bu yaşadıklarımdan sonra devlete nasıl güvenebilirim?" Demek ki, devletin "BÜYÜK" olması güvenilebilir olmasıyla doğru orantılı değil.

Gazetelerde okuduğumuza göre, Ünal Osmanoğlu "kaçaklık" yıllarında yaşadığı yörenin polis karakolunun önüne bir Atatürk büstünün yerleştirilmesini sağlamış. Yani bu Osmanoğlu bayağı cumhuriyetçi bir yurttaş. Besbelli ki, o da devletin "BÜYÜK DEVLET" olduğuna inanıyor ve her "BÜYÜK DEVLET"in yaptığı gibi her okulun, karakolun, resmi ve özel kurumun önüne ve boş (ya da "dolu"; bu konuya birazdan geleceğiz) bulunan her alana devletin varlığının unutulmamasını sağlayan bir büst ya da heykelin konulmasını yararlı görüyor.

Ben Türkiye''nin büyük sorunlarından birinin de bu heykel meselesi olduğuna inanıyorum. Heykel konusunda aşmamız gereken birinci problemin de "figüratif" tarzdan kaynaklandığını sanıyorum. "Figüratif sanat"ın, yani sanatçının başını çevirdiği konuyu olduğu gibi, onun biçimini taklit edercesine sanat ürününe taşımasını esas alan bir sanatı özellikle ortak-kamusal alanlara yerleştirilen heykeller göz önüne alındığında, "non-figüratif" ya da "soyut" sanata kıyasla ortaya daha çok sorun çıkardığı muhakkak. Söylemek istediğimi bir örnekle daha anlaşılır kılmaya çalışayım: Ankara Belediye Başkanı Melih Gökçek Altınpark''ın ortasına bir "ekmek heykeli" dikmiş; söylendiğine göre basbayağı bir ekmekmiş, belediyenin dağıttığı "Halk Ekmek"in madenden dökülmüş iri bir benzeri. "Ekmek heykeli" dikmenin ne gibi bir amacı olabilir? Sanata hizmet mi, Ankaralılar''ın ellerinde Çölaşan''ın ödediği tazminatla karşılanan yarım ekmek arası dönerle etrafına dizildikleri heykeli temaşa ederek "doğa ve insan" temasını düşünmelerini teşvik etmek mi, yoksa "Elinde ekmekle Melih Gökçek heykeli" pek uygunsuz kaçacağından ekmekle Başkan arasında bir çağrışım zinciri kurdurmanın kurnazca tasarlanmış bir yolu mu?

Yani bir bakıma, "ekmek heykeli"nin asıl niteliğinin, ne yazık ki şimdilik yapılamayan figüratif "Melih Gökçek heykeli"nin "soyutu" olma vaziyeti!

Melih Gökçek "ekmek heykeli" diker de, bazı sosyal demokrat belediyeler geri kalır mı? Bu çerçevede memleketimizden son heykel manzarası İstanbul Beşiktaş''ta kotarılıyor. Beşiktaş Barbaros Bulvarı Meydanı''nda inşaatı süren 35 metre yüksekliğindeki "Atatürk-Cumhuriyet-Demokrasi" anıtı şu günlerde tamamlanmak üzere. 170 milyar liraya mal olacağı söylenen bu inşaat ülkemizde görülmemiş bir hızla bir ay gibi kısa bir sürede tamamlanıyor. Dikkat ederseniz, üç profesörün imzasını taşıyan bu anıttan hep "inşaat" diye söz ediyorum. Nedeni basit: Bu "anıt"ın gerçek sahibinin "Çuhadaroğlu A.Ş." olduğunu söyleyebiliriz. Şu günlerde Beşiktaş''a yolu düşenlerin şahit oldukları gibi, İstanbullulara "anıt" diye sunulan yapı şehrin her bir yanında onlarcasına rastladığımız türden cam kaplamalı asansör kulelerinin bir benzerinden başka birşey değil. Tabii ki bu cam kulenin tabanına yakın bir yere de -şimdilik onu örten örtünün bir ucundan ayağını ve kolunu gördüğümüz- "Prof. heykeltıraşlar" tarafından bir Atatürk heykeli yerleştirilmiş. Kulenin etrafındaki küçük dükkanlar da elden geçirilip, meydancık ahşap "kiosk"lardan oluşan ve bize bir tatil kasabasını hatırlatan bir ortama dönüştürülmüş.

Bu kadar çirkin ve gereksiz bir "anıt"ı insanların zaten birbirlerine çarparak geçebildikleri bu avuç içi büyüklüğündeki meydancığa dikmeye kimin hakkı var? Nitekim, 176 milyar liralık bu "seçim anıtı"na aklı başında herkes, şehir plancıları, mimarlar ve heykeltıraşlar da karşı. Estetikten uzak olan bu "anıt"ın kentsel dokuyu ve şehrin silüetini bozduğunu, Beşiktaş''ın kimliğiyle bağdaşmadığını söylüyorlar. Beşiktaş Belediye Başkanı Ayfer Atay''ın açıklaması hepimizi güldürecek türden: "Biz sadece görevimizi yerine getiriyoruz. Yapmasaydık bu kez de ''Atatürkçü düşüncenin hâkim olduğu bir ilçede bir Atatürk heykeli bile yok'' diye eleştireceklerdi." (!)

Projenin sahibi Mimar Sinan Üniversitesi Rektörü Tamer Başoğlu''nun savunmasının da bundan aşağı kalır yanı yok: "Ben Türkiye''nin birçok yerine yarışma sonucunda 40''ın üzerinde anıt yapmış, eleştiri sahiplerinin diplomasının arkasında imzası olan bir heykeltıraşım. Türkiye kendi vakarına yaraşır; uygulamasıyla çağdaş bir anıta sahip olacak." (!) Ne diyelim? "Çağdaş", gerçekten şu cam kaplama çok çağdaş! Gerçekten "BÜYÜK TÜRKİYE"ye yaraşır büyük (yani yüksek) bir "anıt"...

Birkaç söz de "anıt"a uygun görülen isim üzerine karalayıp yazıyı öyle noktalıyalım: "Anıt"ın adı "Atatürk-Cumhuriyet-Demokrasi." Tamam, ilk ikisini anladık; ya üçüncüsü? Bir ülkede, olmayan bir şey için "anıt" dikildiği nerede görülmüş? "Hiç değilse bu husus göz önüne alınsaydı" diyorum. O zaman, 35 metre yüksekliğiyle altından geçeceklere korkulu anlar yaşatacak bu "anıt"ın hiç değilse üçte birini tasarruf etmiş olur ve elde kalan bu kaynakla da önümüzdeki seçim arefesinde bir başka "anıt" dikerdik. Fena mı olurdu?