Günübirlik yaşayan, hafızası zayıf ülke

Donald Quataert, birçok kitabı Türkçe''ye de çevrilmiş, özellikle sosyal tarih alanındaki çalışmalarıyla tanınan bir tarihçi.

“Osmanlı İmparatorluğu''nda Madenciler ve Devlet” adlı kitabın da yazarı.

Rüya Elikırık, bu kitabı tanıtan yazısında şöyle diyor: “Kitapta yazarın ayrıca yer ayırdığı ve dikkat çektiği, 1867 yılında başlayan bir uygulama ile maden alanındaki emek sömürüsünün bu topraklarda aldığı özel halleri göstermesi açısından göze çarpıyor. Mükellefiyet sistemi adlı bu uygulama kapsamında devlet, emek gücünü karşılamak için yöre halkını madenlerde zorla çalıştırıyordu. Buna göre devlet, 1867''den başlayan ve 1921''e kadar kömür havzasında yaşayan tüm sağlıklı erkeklerin madenlerde münavebeli olarak çalışmak üzere hazır bulunmasını zorunlu kılıyordu. (…) İşçiler bunun karşılığında nakit ücret alıyor ve askerlik hizmetinden muaf tutuluyordu. Köylerinden askeri birlikler tarafından zorla madenlere sokulan bu işçiler insanlık dışı koşullarda çalışıyordu.”

Bu alıntının yanına Quataert tarafından kaleme alınmış şu satırları da ekleyelim:

“Köylülere/işçilere madenlerde 15 günlük vardiyalarda kalma yükümlülüğü getirilmiştir. (…) Madenlerde çalışan köylülerin yerini alacak vardiya gelmezse, çalışanlar, işlerine devam zorundaydılar. Üstelik, işçilerin büyük çoğunluğunun, köylerine yakın madenlerde çalışmadığı anlaşılıyor. (…) işçilerin günde 12 saat çalışmaları öngörülmüştü, ama kayıtlardan iş saatlerinin uzatılmasının çok yaygın bir uygulama olduğu anlaşılıyor. Kayıtlara göre, işçiler 1.5, hatta 2 vardiya boyunca çalışıyordu (yani aralıksız 18 saat, bazen 24 saat), işçiler 15 günlük yiyeceklerini köyden kendileri getiriyordu…”

Donald Quataert, konuya ilişkin bir makalesinde, araştırmaları için yaptığı arşiv çalışmaları sırasında 1997''de Zonguldak''a gittiğinde “gerçekten olağanüstü bir belge yığını” bulduğunu yazıyor. “Osmanlı Devleti''nin son yarım yüzyılında çalışan maden işçilerine ilişkin on binlerce belge vardı. Belgeler, (bugün) devlete ait olan kömür işletmeleri şirketinde, Karaelmas Üniversitesi''nde ve özel kişilerde bulunuyor. Kanımca, bu belgeler, Osmanlı İmparatorluğu''nun son döneminin emek tarihine ilişkin en önemli veri grubunu oluşturmaktadır.”

Yani bir bakıma hadi işbaşına!

“Emek tarihi” diyor tarihçi; yani bizim -her nedense- fazla ilgimizi çekmeyen, “milli tarih” ya da “milli hafıza” içinde kendisine gerekli yeri bulamayan bir tarih bu. Bu kayıtsızlıktan olsa gerek, 20. Yüzyıl''ın başında 10.000''e yakın işçinin çalıştığı “Osmanlı İmparatorluğu''nda belli bir yörede ve iş kolunda çalışan en kalabalık işçi grubu”nun tarihi ile de yeterince ilgilenilmemiş. Düşünün: Belli bir yörede toplanmış 10.000 madenci… Çalışma ve hayat şartlarıyla, kültürüyle, (muhakkak ki) türküsü-şarkısı ile ne büyük bir tarih…

Tarihçinin de makalesinde sıraladığı gibi konuya ilişkin bazı çalışmalar mevcut tabii ki. Ama bana göre de olayın büyüklüğü yanında yeterli sayıda değil bunlar. Donald Quataert, bu çalışmalardan birisi olan (1944 ve 1973''de basılan) Hüseyin Fehmi İmer''in kitabından da söz ediyor. “Hayatı-Hatıraları” başlığı taşıyan bu kitabın yazarı 1910-1921 yılları arasında Ereğli''de kömür madenlerinde müdür olarak görev yapmış. Quataert, “çarpıcı vurgu farklılıklarıyla çok değerli bir karşılaştırma olanağı sağlar” diyerek söz ettiği bu kitaba ilişkin -gerçekten müthiş- şu tespiti de yapıyor:

“…öte yandan, bu kitap sessiz kaldığı konular açısından daha da ilginçtir. (…) 1910''da maden işletme müdürlüğünün bulunduğu Kozlu''ya deniz yoluyla yaptığı yolculuğun büyüleyici bir hikayesine yer verir. (…) Osmanlı Devleti''nin kömür işletmeleri müdürlüğü makamında bulunduğu yılları anlattığı altmış küsur sayfada, işçilere hemen hemen hiç rastlanmaz. (…) ilgi odağı devlet, devlet elitleri ve aynı sınıftan kişilerdir.”

Biliyorum, alıntısı fazla bir yazı oldu. Ama gerekli gördüm çünkü konumuz son derece ciddi. Önceki gün kara haber düştüğünde “kaset” meselesi yine başa güreşiyordu. Ne yazık… Neredeyse iki yüzyıllık bir tarihe sahip bir “sosyal acı” gündem sıralamasında ülkenin “sosyal demokrat” partisinin iç-dış çekişmelerinin önüne geçememişti. Biz “sosyal”in tarihini merak etmeyen bir toplumuz herhalde… Varsa yoksa “milli tarih”. Zonguldak başta olmak üzere kömür ocaklarında olup bitenleri de yeterince merak etmemişiz. Bu tarihi de roman-hikaye, sözlü tarih, şarkı-türkü, şiir, sinema (…) ile yakından keşfedip ayrılmaz bir parçamız haline getirememişiz.

Yarınki yazıda da bu alanı boşlamayanları hatırlayalım. İlhan Berk''-in çok erken döneminin (1947) ürünü olan -ama daha o tarihte “olgunlaşmış” görünen- “Bu Şiir Kömür Kokar” şiirini de unutmadan tabii ki…