"Kör kazma"yı -bir kere daha- hatırlamanın yeridir

Biliyorsunuz, Yahya Kemal, mimari ve şehircilik üzerine de güzel metinler kaleme almış bir büyük şairdir. Bu metinler içinde yer alan bayağı eski tarihli yazısı ''Kör kazma'' benim açımdan (da) özellikle dikkat çekicidir. Evet ''Kör kazma''... Şair bu deyimi mimari mirasın rastgele, bilinçsizce nasıl yerle bir edildiğini belirtmek için kullanır.

''Kör kazma'' başlıklı metin şu gözlemle başlar:

''Dün Küçüksu''da Selîm-i Sâlis hatıralarından olan karakolu, enkaazından kimbilir ne deposu yapmak için, yıkıyorlardı. Kör kazma Türk İstanbul''un bir uzvunu daha kırıyor, pencereleri çaprast demir kafesli sarı badanalı Nizâm-ı Cedîd neferlerinin ilk karargâhı olan bu binâlardan köşede bucakta birkaç tâne daha var.''

Bu gözlemin hemen ardından da şu tespiti yapar:

''..biz son devrin Türkleri müceddid kafalı insanlarız. Bu şehri harap görmektense düm düz görmekten daha çok zevk alırız, bunun için de bir asırdan beri gücümüz ancak harâbeleri yıkmağa yetti.''

Şairin bir ''ecnebi mimar''ın Selimiye Kışlası''ndan övgüyle söz ettiğini hatırlattıktan sonra da şu sonucu çıkardığına şahit oluruz:

''Bütün Türkler bu şehirde herhangi bir binâyı bu kışladan fazla beğenir, çünkü beyinleri ''yeni'' dedikleri mikropla aşılanmış bir neslin çocuklarıdır. Bu illet, bu ''yeni'' sar''asıyle son asır Türkleri kör kazmayı kaptılar, yıkılmadık ne resmî dâire kaldı ne konak; dağılmadık ne eşya kaldı ne de döşeme...''

Bu güzel yazıdan -haberdar olmayanların varlığını düşünerek- şu alıntıyı da yapalım:

''Şimdiye kadar Cemil Paşa gibi mütemeddinlerimiz bir yol açmak için Mîmar Sinan''ın bir eserini kör kazma ile kökünden yıkar, bir iş yaptığına zâhib olurdu. Eğer îtirâza uğrarsa halkın taassubundan şekvâ ederdi. Bu mütemeddinlere Gülhâne Parkı medhallnde Fâtih''ln geçtiği kapıyı yıkmamak bir dâğ-ı derûn oldu. Şimdi bize o kapı Gülhâne Parkı''na götürecek düz bir caddeden daha güzel görünüyor.

Medeniyete dâir birçok kör îtikadlarımız gibi kör kazmayı da bir tarafa bırakmalı...''

Üç gün önce Radikal''de Ömer Erbil''in ''Bir miras böyle yerle bir oldu'' başlıklı haberini okuyunca ister istemez ''Kör kazma''yı bir kere daha hatırladım. ''Aferin bize'' diye eklemeyi unutmayarak, ''Aferin, çünkü şairi yalancı çıkartmamayı başarmış bulunuyoruz!''

Yakınlarda otomobille önünden geçerken yavaşlayarak Şişli Likör Fabrikası''nın son durumuna göz atmak istemiştim. Ancak söz konusu alanın etrafı sımsıkı biçimde perde ile kapandığından içerinin halini anlayabilmek imkansızdı. Oysa şimdi Ömer Erbil''in haberinde yer alan iki fotoğrafta açıkça görüyoruz ki, Şişli Likör Fabrikası binası sizlere ömür... 1930 yılında betonarme tekniğiyle inşa edilen ve 2 No''lu Koruma Kurulu tarafından 2006 yılında ''endüstriyel miras'' kapsamında değerlendirilip kültür varlığı olarak tescillenen binadan geriye kalan sadece arsasıydı.

Şişli Likör Fabrikası''nın yerine 157 metre yüksekliğinde iki gökdelen dikileceğinden haberiniz vardır muhakkak. Söz konusu gökdelenler ''rezidans daireleri'', bir otel ve de ''kültür-sanat merkezi'' barındıracakmış. Yani kısaca, sadece fabrika binası değil, bu işletmenin içinde yer aldığı 5 dönümlük alan da sizlere ömür... Ayrıca unutmayalım; bu projenin ortaklarından birisi TOKİ.

Gelişmenin şöyle komik (''gülünç'' demek daha doğru ama) bir boyutu da var. Gökdelenleri dikecek olan Ortak Girişim''den yapılan açıklamada şu haddinden fazla ''modern'' projeden de söz ediliyor: ''Mimar Robert Mallet Stevens''ın orijinal çizimleri göz önüne alınarak yeniden inşa edilip korunacaktır.''

Prof. Zeynep Ahunbay, haklı olarak açıklamanın ''göz önüne alınarak yeniden inşa edilecektir'' faslına yönelik olarak şöyle diyor: ''Özgün haliyle korunması gerekirdi. Şimdi kopyası yapılacak. Tük orijinalliği gitti. Tescilli bir binanın yıkılarak restorasyon adı altında ''Aynısını yapacağız'' denmesi korkunç bir olay.''

Doçent Gül Akdeniz''in açıklaması ise sözü edilen ''tescil''in nasıl havaya karıştığını anlatıyor bize: ''Bu sorun asıl Kültür Varlıkları koruma Kurulu''nun elinden alınıp Tabiat Varlıkları''na verilmesiyle başladı.''

Önce Şişli-Mecidiyeköy arasında İstanbul Belediye''ne ait çok büyük bir alanın (eski otobüs garajı) üzerine dev bir AVM inşaatı. Şimdi de, Ali Sami Yen Stadı''nın Arena''ya taşınmasından sonra şehrin bu bölümünde elde kalan son açık alanın rezidans vs ile doldurulması... Ali Sami Yen için proje çizilince, Şişli likör Fabrikası''nın dışarıda bırakılması kabul edilemezdi tabi ki!..

Mecidiyeköy ''meydanı'' şehrin zaten en sıkıntılı bölgelerinden birisi. Zamanında (hangi sivri akıllı şehircinin aklından çıktıysa) çevre yolunun dev köprü ayaklarıyla işgal edilen ''meydan'' sanki yeteri kadar ''cehenneme'' dönüşmemiş gibi şimdi de 107 metre yüksekliğinde iki gökdelenle zenginleştirilecek...

Şimdi gelin de, Yahya Kemal''in ''Kör kazma''sına hak vermeyin....

Yazıyı bitirmeden, İstanbul''un nasıl bir mimari ve şehircilik anlayışıyla şehirlilerin elinden alındığına dair bir başka örnek daha vermek isterim:

Bilenler çoktur aranızda: Beşiktaş''dan Ortaköy''e giderden caddenin hemen sağ yanında eskiden tarihi bir Osmanlı sarayı olan Atik Paşa Yalısı yer alıyordu. Bu yalının bir ara Devlet Konuk Evi olarak kullanılmak için restorasyonuna da başlanmıştı. Ancak gel zaman git zaman bu yalının yer aldığı alanın otel inşaatına çok uygun olduğu fikrine varıldı. Yalı korundu ama yanına çok sayıda kardeş eklenerek. İstanbullu eskiden Beşiktaş''dan Ortaköy''e doğru yürürken hiç değilse Atik Paşa Yalısı''nın önüne geldiğinde denizle-Boğaz''la karşılaşırdı. Ama olur mu hiç? Boğaz''ın kıyısında böyle kıymetli bir yapı-arsa sadece oradan geçip gidenlerin denizle buluşmak zevkine feda edilir miydi hiç? Sonuç olarak bilmem kaç yıldızlı bir otel söz konusu yere yerleşmekle kalmayıp şehirlinin hiç değilse yüz metre boyunca Boğaz''a göz atmasının da önünü aldı. Bugün geçerseniz o alanın önünden güvenliğin bakışları altında sadece perdelenmiş otel kapısını seyredebilirsiniz ancak. Demir parmaklıklar arasından Boğaz''a bakmayı da denemeyin, çünkü bu parmaklıklar da –içerisi görünmesin diye- yoğun bir bitki örtüsüyle kaplanmış.

Yazıyı bu son hikayeden hareketle bir soru ile bitirelim: Bu memleketin mevzuatında ''Kıyı Kanunu'' gibi metin yok mu acaba? Boğaz görüntüsünü (bir ucundan diğer ucuna) yoldan gelip geçenin nazarından kilometrelerce koruyan o yüksek duvarların, o sımsıkı perdelerin yükseltilmesi yasalara uygun mudur acaba?