Olmayan bir "şart" hakkında kıran kırana bir tartışma

Prof. Turgut Tarhanlı (Radikal, 28 Eylül): “Ve bu hususu, son 12 yıldır değişik çalışmalarımla vurgulamaya çalıştım.”

İsterseniz, içinde bu hatırlatmanın da yer aldığı yazının başlığını aktaralım da mesele hemen anlaşılsın: “Lozan''da mütekabiliyet yok”.

“Mütekabiliyet” yani bugünün Türkçesiyle “karşılıklılık”.

Ama biliyorsunuz, “karşılıklılık”a itibar eden yok; Osmanlıcası ses açısından daha bir etkileyici olduğu için Lozan bahsi açılınca bu kullanılıyor... Söze “mütekabiliyet” diye başlanınca retorik daha bir etkileyici oluyor...

Turgut Tarhanlı, bu aralar “mütekabiliyet günleri”nin tekrar yaşanmaya başlanması dolayısıyla 12 yıldır vurgulamaya çalıştığı hususu tekrar hatırlatıyor:

“Bu tartışmaların kaynağı, Lozan Barış Andlaşmasını''nın 45. maddesinde düzenlenen bir hüküm. Bu hüküm, andlaşmanın ''Akalliyetlerin himayesi'' ya da bugünün diliyle ''Azınlıkların korunması'' başlıklı kesiminin sonuncu maddesinde yer alıyor. Bu konuda, tam anlamıyla trajikomik bir tablo karşısında bulunuyoruz. Zira bu madde hükmünde ''mütekabiliyet'' terimi yer almadığı gibi, maddenin lafzı ve ruhu da, bir mütekabiliyet uygulamasıyla hiç ilgili değil. Dolayısıyla, tam anlamıyla yanlış bir hukuki yorum, yersiz tartışmalarda boşuna enerji sarfedilmesine neden oluyor.”

Tarhanlı, “sesi daha yüksek çıkanın haklı sanıldığı” bir ortamda Andlaşma''nın 45. maddeyi resmi çevirisinden bir kere daha hatırlatmakla işe başlıyor: “İşbu Fasıl ahkâmı ile Türkiye''nin gayri müslim akalliyetleri hakkında tanınan hukuk, Yunanıstan tarafından dahi kendi arazisinde bulunan müslüman akalliyet hakkında tanınmıştır.”

“Mütekabiliyet” tartışmasına bayılanların “mütekabiliyet” ile eşanlamlı kabul ettikleri sözcük bu maddedeki “dahi” sözcüğüdür. Bakın siz şu işe: “de–da” bağlacı elçabukluğu ile olmuş “mütekabiliyet”!

Tarhanlı, bir uyuşmazlık halinde andlaşmalar hukukunun gereği olarak “özgün metnin” esas alındığını hatırlattıktan sonra 45. maddenin Fransızca kaleme alınmış (özgün) halini de veriyor. Gerçekten de maddenin özgün halinde de söz konusu olan sözcük “mütekabiliyet” değil “dahi” anlamında da kullanılan bir sözcüktür (“egalement”).

Meğerse bizde Anayasa Mahkemesi kararlarında bile yer alabilen (mesela, 2002''de vakıflarla ilgili kanunun bir maddesinin iptaline ilişkin açılan davada davacıyı haklı bulmayan mahkeme kararına karşı kaleme alınan bir “karşı oy” metninde), Deniz Baykal''ı “Mütekabiliyet konusu fevkalade ciddi bir konu. Mütekabiliyeti deldik, biz deldik, Türkiye deldi” diyerek kendisini ziyarete gelen Mehmet Ali Şahin''e karşı kükreten “mütekabiliyet” şartı gibi bir şart mevcut değilmiş.... Ne dersiniz, ciddiyetsizliğin bu kadarı da fazla olmuyor mu?..

Tarhanlı –tabii ki– meseleyi sadece “çeviri” ya da “doğru çevrileni yanlış anlama ısrarı” gibi işin “lafzı”na ilişkin alanda sınırlandırmıyor. Altını (bir kere daha) dikkatle çizdiği ikinci husus (yani işin “ruhu”na ilişkin husus) insan haklarının iddia edildiği gibi “mütekabiliyet şartı” gibi şartlara bağlanamayacağıdır: “İnsanların haklarının korunmasını düzenleyen bir andlaşma, onunla hukuken bağlanmış olan tüm devletlerin, bireysel olarak, her türlü uygulamalarını buna uygun hale getirmesini gerektirir. Bu yükümlülük, aynı andlaşmaya taraf olan diğer devletlerin uygulamalarından etkilenmeksizin varlığını korur.”

Eğer söz konusu olan “sözde hukuk devleti” değilse aksini düşünmek mümkün müdür? CHP''nin anladığı çerçevede bir “mütekabiliyet şartı” ile tabii hukukun şartlarını bir arada düşünebilmek mümkün müdür? Hüseyin Hatemi iki gün önceki yazısında ne güzel açıklıyordu: “Cumhuriyet''ten önce Müslüman olmayanlara tanınan müktesep statü ve haklar; Lozan Andlaşması''nda teyid edilip Batı Trakya Türkleri''nin de aynı konumda olacağı belirtildiği halde, daha sonra bu hüküm ''mütekabiliyet şartı'' şeklinde yorumlanmaya çalışılmış ve ayrıca ''cemaat vakıfları'' için de ''zabt etme'' (mazbutaya alma) kuralı uygulanarak Doğru Hukuk''a aykırı bir uygulama sürdürülmüştür ve tasarıda da ''mazbutaya alma'' kuralı devam etmektedir. Oysa cemaatlerden ''zabt edilen'' özellikle hayrat taşınmazlarının cemaatlere iadesi Doğru Hukuk''un gereğidir.”

Mütekabiliyet şartı ne yazık ki Meclis''ten geçen yeni Özel Öğretim Kurumları Kanunu''nda da (madde 5) yer almaktadır. Tasarı halindeyken beni de yanıltıp hakkında “iyimser” bir yazı yazdıran bu kanunu da yarınki yazıda gözden geçirelim.