"Ötekileştirme"ye ilişkin notlar

Basit bir tespitle başlayayım: Taşra sıkıntısı ya da taşranın insanları sıkması sadece Türkiye''de değil hemen her yerde karşılaşılan bir olgudur. Bunu söylerken taşranın baştan sona sıkıntı olduğunu söylemiyorum tabi ki. Büyük başkentler gibi onun da çok hoş yönleri/cepheleri vardır.

İkinci bir basit tespit de şu olsun: "Merkezler" gibi Türkiye''nin taşrası da değişmektedir. Bu değişim, kaçınılmaz olarak taşranın tabii hali olan "ötekileştirme" biçimlerine de yansımaktadır. Ancak "din ve muhafazakarlık ekseninde" bir ötekileştirme biçiminin özellikle AK Parti hükümetleri döneminde güçlenerek ön plana çıktığı ne derece iddia edilebilir?

Araştırmanın işaret ettiği gibi, bir memur sendikasının üye sayısında kısa sürede gerçekleşen olağanüstü artış bu hükümetlerin arzusu yönünde gerçekleşmiş olabilir. Ama bu iş çok da şaşılacak bir durum değildir, çünkü önceki hükümetlerin bu yönde girişimleri de eksik olmamıştır. Dolayısıyla bu gelişmeyi "ötekileştirme" yerine "partizanlık" sözcüğüyle açıklamak daha doğru geliyor.

Taşrada öğretmen evleri ya da KİT''lerden birisine bağlı bir fabrikanın-kuruluşun lokalinde –artık- alkollü içki servisi yapılmadığı yolundaki bilgi de doğrudur. Bu durumun yakın zaman olarak addedebileceğimiz 20 yıl önce bu lokallere uğrayanlar tarafından bir "geriye gidiş" olarak da yorumlanması da bizi şaşırtmamalıdır. Gerçekten de, taşrada faaliyet gösteren bir devlet fabrikasının lokalinde 20 yıl önce gözlenen manzara aynı yerlerde bugün karşılaştığımız manzaradan çok farklıdır.

Bu "değişimin" nedeni de açıktır: Çünkü bir takım KİT''lerin içinde "yüzme havuzu", alkollü içki servisi –tabii ki- yapılan yazlık-kışlık lokalleri, bakımlı lojmanları, hatta "tenis kortları" bulunan taşradaki bu tesisleri sözünü ettiğimiz zamanlar "apayrı bir dünya"nın örnekleriydi.

Hatırlıyorum; lise felsefe öğretmeni olarak Turhal''a gittiğimde bile, elimize tutuşturulan giriş kartları ile Şeker Fabrikası''nın -eski parlak günleri geride kalmış olsa da- servisi son derece düzgün lokalinden biz lise öğretmenleri de yararlanıyorduk. İsterseniz "yüzme havuzu" ve "tenis kortu" da hazırdı.

Ama manzara pek çok açıdan farklı bir döneme aitti. Devlet fabrikalarının sunduğu bu imkanlardan yararlananlar -yani yöneticiler, mühendisler vs- o günün Türkiyesi''nin "seçkinleri" içinde yer alıyordu. "Halk"a düşen ise -hadi epeyce abartılı olarak söyleyeyim- şeker fabrikasında çalışmak ve fabrikadan hayvanları için "küspe" çekmekti.

O kuruluşların-fabrikaların birçoğu yine hayatta. Lokaller filan da (hem de daha "süslü" olarak) eksik değildir herhalde. Ama dün ile bugünün önemli bir farkı var: Yöneticiler, mühendisler vs. artık toplumun "seçkinleri" arasında yer almıyorlar. Üniversite öğretiminin zaman içinde demokratikleşmesi sonucunda, lokal müdavimleri artık "içimizden birileri".

Demek ki bu yasakların -"içki yasağı"nın mesela- nedeni hükümetlerin iradesine sığması imkansız bir alanda, yani toplumun içine girdiği yatay-dikey hareketlilikle aranmalıdır. Fabrikanın lokali artık "alkollü içki" servisi yapılmayan "mazbut" bir hal almaktadır...

Araştırmanın dikkat çektiği başka hususlara, yani oruç tutmayanlara, kısa etek giyenlere, erkek-kız arkadaşlığına toplumun müdahalesi gibi "ötekileştirme" biçimlerine gelince:

Ben bu konunun da biraz önce sözünü ettiğim çerçeve içinde değerlendirilmesi gerektiğini düşünüyorum.

Ben de içinizden birçoğu gibi taşrada, bir orta Anadolu şehrinde doğup, ilk gençliğimi burada geçirdim.

Ama -ben de- bu yıllarda, sokakta kimsenin bir başkasının "etek boyu" hakkında laf ettiğini duymadım. Benimsendiği için değil tabii ki; sadece "karışmamak" gerektiğini hissettikleri için. Yanlış anlaşılmasın, "karışmamak" gerektiğini hissedenler bunu gönüllerinde besledikleri sonsuz "hoşgörü"den esinlenerek yapmıyorlardı. Ama şurası açıktı: Sokaktaki adamlar, aralarında sessizce malum lafları çevirmek dışında, "etek boyu" hakkında fikrini açıklayamazdı. Açıklayamazdı, çünkü o "halk"dı. "Etek boyu" hakkında laf edilmemesi gereken ise kendisi bir memur değilse, mutlaka bir memur ailesindendi. "Halk"ın haddine mi düşmüş savcının eşinin "etek boyu" hakkında fikir beyan etmek...

Ama görüyorsunuz, buradaki "halk-seçkinler" ayrımı, muhakkak ki, bir kanun devletinde titizlikle uygulanması gereken şu hayırlı kuralı doğurmuştu: Kimse kimsenin "etek boyu"na karışamaz...

Peki sonra neler oldu da bu "hayırlı kural" da sıklıkla ihlâl edilmeye başlandı?

Bu sorunun cevabı da şöyle: Çünkü, "hayırlı kural"a riayet edildiği dönemde "devlet"in kendisi zaten baş "seçkin"di.. Valisinden başlayarak bütün başmüdürlüklere uzanan biçimde. Devlet, "içkisi" olsun, "etek boyu" ya da orucu olsun, hiçbir konuda "halk"ın işe müdahil olmasına izin vermezdi.

Tamam, bu dönem, "halk" ve "seçkinler-devlet" arasında uçurumlar bulunan ve dolayısıyla ıslah edilmesi gereken bir dönemdi. "Muhafazakar"ın (ya da "tutucular"ın) kendi köylerinde, her alandan "seçkinler"in de kendi dünyasında yaşadığı, birbirlerine çok az değdiği böyle bir yapı tabii ki kabul edilemez.

Ancak şunu da unutmayalım:

Eğer bugün "etek boyu"na müdahale etmek isteyenler bu işi sorumlulukları, hatta hakları arasında görecek kadar "cesaretlenmişler" ise, bunun sorumlusu herkesten önce tabii ki idaredir. Binnaz Toprak''ın araştırmasının bir yerinde "ötekileştirme"nin aleni aktörleri olarak "ülkücüler" ve "alperenler"den söz edilmesi, muhafazakâr "halk" ile bu militan çevrelerin farklı değerlendirilmesini gerektirmiyor mu? İdarenin toplumun gündelik hayatına çeki düzen vermek gibi bir isteği-arzusu-saplantısı tabii ki olamaz. Ancak idarenin, "etek boyu" tartışmasından dolayı karşısına gelen bir şikayetçiyi müstehzi bir ifadeyle süzebilen polis memurlarına tahammülü olmamalıdır.

"Ötekileştirme ve Aleviler" konusunu da değinecektim ama yer kalmadı.

Neyse önemli değil; çünkü Aleviler''e yönelik "ötekileştirme"yi bu memlekette yaşayıp da bilmeyen tek kişi yoktur herhalde. Siz bakmayın ağızlardan düşmeyen "hepimiz kardeşiz" klişesine. Unutmayalım ki, "ötekileştirme"nin gerçek anlamda aşıldığı tek yol karışık "evlilikler"dir. Eğer ortada bundan eser yok ise hâlâ kötümser kalabiliriz.