Bankalar kur’u ve faizi nasıl yükseltiyor?

Hafta başında yabancı bir bankanın hazırladığı raporda Türkiye’deki bankaların (benim de bir süredir incelediğim) bilanço dışı türev işlemlerine ilişkin rakamlar dikkatimi çekti. Bankaların yabancı para varlıklarının yabancı para kaynaklarından daha düşük seviyede olması neticesinde oluşan bilanço içi yabancı para pozisyon açığının bugün geldiği seviyelerin kur ve faiz üzerinde oluşturduğu baskı giderek artıyor. Oluşan yabancı para pozisyon açığını kapatmak için bankaların gerçekleştirdiği para takası (swap) işlemlerinin bilanço dışı muhasebeleştiriliyor olması bu durumu takip etmeyi zorlaştırıyor ancak yine de çeşitli kurumların raporlarında bu durum net bir şekilde görülebiliyor.

Peki, bu bilanço dışı yabancı para pozisyon açığı kur ve faiz üzerinde nasıl bir baskı oluşturuyor? Bankalar iki şekilde yabancı para tutuyorlar. İlki yurtiçi yerleşiklerden topladıkları döviz mevduatları ikincisi ise yurt dışı borçlanma ile sağladıkları kaynaklar. Bu ikisinin oluşturduğu toplam yabancı para varlığı kadar yabancı para kredi kullandıramayınca ortaya bir kur uyumsuzluğu çıkıyor. Bankalar da yurt içi yerleşiklerin TL kredisi talebini karşılamak için para takası (swap) yapıyorlar. Yani elindeki dövizi LIBOR ile verip karşılığında TL faizi ödüyor. Rakamlarla sizi yormak istemiyorum ama küçük bir örnekle izah etmeye çalışayım. Anlaşılması kolay olsun diye oranların varsayım olduğunu ve sistemi mümkün olduğunca basitleştirerek anlatmaya çalıştığımı hatırlatırım.

Örneğin bankalar döviz mevduatını %4 ile topluyor, bunu gidip %2 ile veriyor yani nette %2 maliyeti oluyor, üzerine de %13 ile TL borcu almış oluyor. Dolayısıyla toplam maliyeti %15 olarak gerçekleşiyor. Bu da zaten TL mevduatın fiyatını oluşturuyor. Sonuçta %4 ile döviz toplamak %15 ile mevduat toplamak anlamına geliyor ve bu şekilde işleyen bir model neticesinde döviz swap piyasası daha derin ve aktif olduğu için; TL mevduatın fiyatı önemli ölçüde Londra’da belirlenmiş oluyor.

Dahası bu mekanizmanın çalışması ile oluşan faiz, kredi faizlerini yukarı yönlü itiyor. Bir de ekonomi üzerinde baskı oluşan dönemlerde takasların kapanmaya başlaması eş zamanlı olarak kur’u da yukarı yönlü tetikliyor.

Yukarıdaki mekanizmanın kur’u ve faizi nasıl yukarı yönlü tetiklediğini görüyoruz. Kur’u ve faizleri yukarı iten tek neden bu mekanizma değil ancak önemli bir etkisi olduğu ise aşikâr. Elbette döviz ile geliri olmayan kişi veya firmaların dövizle borçlandırılmaması bir tercih olarak sunulabilir. Bu başta kur riski olmak üzere pek çok olumsuz senaryoya karşı önlem almak açısından tercih edilebilir bir yöntem. Ancak diğer yandan döviz kaynaklarla kısa vadeli TL kredi verilmesinin de belirli bir ölçüye kadar sınırlandırılması ve ciddi bir düzenlemeye tabi tutulması gerektiğini de göz ardı etmemek gerekiyor. Burada bilanço içi yabancı para pozisyon açığını bilanço dışı araçlarla kapatmak anlamına gelen bu mekanizmanın incelenmesi şart. Bazı ülke örneklerinde bilanço dışı türev pozisyonlara sınır getirildiğini biliyoruz. Bu aynı zamanda halka açık bankacılık bilançolarının da sade ve anlaşılır olmasını sağlayacak bir teklif değil mi? Bu yüzden geçen yazımda belirttiğim üzere büyümek zorunda olan Türkiye ekonomisin ihtiyaç duyduğu finansal kaynakları kısıtlamak yerine bu finansal kaynakların aktarım mekanizmasının düzeltilmesinin daha doğru olduğunu düşünüyorum.

Konuya tek taraflı bakış açısı ile yaklaşanlar; kaynak ihtiyaçlarının yükseldiğini söyleyen bankaların önemli bir kaynak olarak kullandığı bu mekanizmayı neden eleştirdiğimi sorabilirler. Hemen cevap vereyim. Türkiye’de kaynak sorunu yok. Kaynakların “yatırım kredileri yerine yüksek faizli ve kısa vadeli kredilere yönlendirilmesi” sorunu var. Bankaların elindeki kaynaklar yüksek kâr motivasyonu ile yatırımlar yerine kısa vadeli yüksek teminatlı alanlara yönlendirilince elbette kısa ve orta vadede kaynak bulma sorunu ortaya çıkıyor. Bu hem tüketimi tetikleyen hem de oluşturduğu talep ile enflasyonu yukarı yönlü etkileyen bir model değil mi? O halde bu bir kaynak sorunu değil bir model sorunudur.

Esasen Cumhurbaşkanımız Erdoğan’ın da eleştirdiği model; kaynakların verimli, istihdam sağlayan ve ihracatı artıracak yatırımlar yerine bu şekilde kullandırıldığı modeldir.