Birleşmiş Milletler zirvesi ve eşitsizlikler

New York’taki Birleşmiş Miletler binasının girişindeki yazıtta İranlı şair Sadi’nin şu dizeleri yer alır;

“Ademoğulları birbirlerinin uzuvlarıdır

aynı cevherden yaratılmışlardır.

Bir uzuv feleğin sillesini yerse

kalmaz öbürlerinin huzuru.

Ey başkalarının derdini dert edinmeyen

insan demeye layık değilsin sen.”

Kuşkusuz bu dizelerden yola çıkarak ve Birleşmiş Milletler adlı örgütün sözleşmesindeki temel amaçlarına bakarak aslında doğru çalıştırıldığında ne kadar büyük bir güce sahip olduğunu ifade edebiliriz. Oysa geldiğimiz noktada, geçtiğimiz salı günü Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nda konuşan Erdoğan’ın da altını çizdiği üzere; Birleşmiş Milletler bugün insanların barış beklentilerini karşılamaktan uzak ve veto hakkı bulunan daimi 5 üyenin çıkarlarına hizmet eden bir yapı haline dönüşmüştür.

Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’ndaki konuşmasında Erdoğan’ın en çok dikkat çeken ve uluslararası medyada da geniş yer bulan konulardan birisi eşitsizliklerden bahsettiği kısımdı. Erdoğan konuşmasında eşitsizliklere şu cümle ile değindi: “Bugün dünyanın en zengin 62 kişisinin mal varlığı, nüfusun yaklaşık yarısına yani 3,6 milyar insana denkse burada bir sorun var demektir.”

Gerçekten de “eşitsizlik” konusu ekonomi literatüründe uzunca bir süredir tartışılan konulardan bir tanesidir. Hatta 2014 yılında merkezi Washington’da olan Pew Araştırma Merkezi’nin yaptığı bir araştırmada katılımcılara şu soru sorulmuş: “Dünyadaki en büyük tehlike nedir?” Alınan cevaplara göre “eşitsizlikler” diğer tüm tehlikelerin önünde geçmiş durumdadır. Bu bakımdan Erdoğan’ın dünyada eşitsizliklere neden olan güçlerin karşısına dikilip bu durumu ifade etmesi, sadece bu konuya yeniden dikkat çekmeye yaramamış aynı zamanda tüm sömürülen, geri bırakılmış ve işgal altındaki ülkelerin de ortak sesi olmuştur.

Eşitsizlikler ve gelir dağılımı ile ilgili konularda yaptığı çalışmalarla ün kazanan ve 2013 yılında Fransızca, 2014 yılında İngilizce olarak yayınlanan “21. Yüzyılda Kapital” adlı eserinde Thomas Piketty şöyle yazıyor; “Özel mülkiyete dayanan bir piyasa ekonomisinin dinamikleri -kendi haline bırakılırsa- özellikle bilgi ve becerilerin yaygınlaşmasından kaynaklanan, önemli yakınsama kuvvetlerinin yanı sıra, demokratik toplumlara ve bu toplumların temelinde yer alan sosyal adalet değerlerine karşı potansiyel bir tehdit oluşturan, güçlü ıraksama kuvvetleri de içermektedir. İstikrar bozucu temel kuvvet, özel sermayenin getiri oranının (r), gelir ve üretimdeki artış oranından (g) kuvvetle ve sürekli daha büyük olmasıdır. r > g eşitsizliği, geçmişte biriktirilmiş servetin, üretimden ve ücretlerden çok daha süratli büyüdüğünü göstermektedir. Bu eşitsizlik temel bir mantıksal çelişkiyi ifade eder. Girişimci -kaçınılmaz olarak- rantiyeye dönüşme ve emeğinden başka hiçbir şeye sahip olmayanlar üzerinde giderek artan bir hâkimiyet kurma eğilimi içine girer. Sermaye bir kez oluştuktan sonra, üretim artışından daha hızlı bir şekilde kendini yeniden üretir. Geçmiş, geleceği yutar.” Bana göre kitlesel göç hareketlerinin ve radikalleşmenin en önemli nedenlerinden birisi de küresel güçler marifetiyle oluşturulan eşitsizliklerdir.

Bugün, geçmişte yaptıkları ile dünyanın geleceğini yutanların oluşturduğu eşitsizlikler dünyayı her geçen gün daha sıkıntılı hale getirmektedir. Örneğin, sadece Ortadoğu’nun değil, dünyanın en zengin petrol ve doğalgaz rezervlerinden birisine sahip Irak’ta doğan bir çocuk; savaştan, çatışmadan, açıklıktan ve ilaç bulamamaktan dolayı hayatını kaybederken, Irak’tan çıkan enerji kaynaklarının ticaretini yapan ABD ve İngiltere’de yaşayan çocuklar kişi başı 50-60 bin Dolar gelire sahip olarak dünyaya geliyorsa bu eşitsizliğin kaynağının kimler olduğu sizce de belli değil mi?

Eşitsizliklerin giderilmesine yönelik çözüm arayışı iktisadi literatürde oldukça uzun bir süreden bu yana tartışılmaktadır. Henüz tam anlamıyla genel geçer ve herkes tarafından kabul edilmesi muhtemel bir önerinin ortaya atıldığını iddia etmek zor. Ancak bir yerden başlamak gerekiyor. Mesela, jeopolitik-ekonomik çıkarlar uğruna demokrasiyi veya kimyasal silahları bahane ederek Irak gibi ülkelerin işgal edilmesinden vazgeçmek, müttefiklerinize saldıran terör örgütlerine silah yardımı yapmamak iyi bir başlangıç olabilir. Dahası ve en önemlisi tüm bunları engelleyebilecek şekilde Birleşmiş Milletler’i yeniden dizayn etmek için karar almada veto hakkı olan 5 ülkenin bu hakkının ortadan kaldırılması çözümün başlangıcı için en önemli adım olacaktır.