Din ve vicdan hürriyeti ve laiklik

İslami İlimler Araştırma Vakfı tarafından geçtiğimiz hafta (26-28 Kasım) İstanbul''da "Osmanlı devletinde din ve vicdan hürriyeti" konulu milletlerarası bir sempozyum tertiplendi. Yurt içinden ve dışından seçkin bilim adamlarının katıldığı bu toplantıda Osmanlı devletinde altı asır boyunca devam etmiş olan din ve vicdan hürriyeti anlayış ve uygulaması tartışıldı. Bugüne kadar bu tip ilmî toplantıları tertipleme konusunda büyük bir tecrübe kazanan İslami İlimler Araştırma Vakfı bu toplantıyı da başarı ile gerçekleştirdi. Toplantıya katılan bilim adamları meslektaşlarıyla görüşmekten ve karşılıklı bilgi alışverişinden memnun olarak İstanbul''dan ayrıldılar. Başta Prof. Dr. Ali Özek, Prof. Dr. Mustafa Öz ve bu toplantıyı gerçekleştiren Doç. Dr. Azmi Özcan olmak üzere bu sempozyumda emeği geçenleri yürekten kutluyorum.

Konunun seçimi bence iki açıdan isabetliydi. Birincisi bilindiği üzere içinde bulunduğumuz yıl, Osmanlı devletinin 700. kuruluşunu kutladığımız yıl. Osmanlı''yı konu edinen ilmî bir etkinlik bu bakımdan isabetli. Bence bundan da önemlisi bu vesileyle İslami değerleri ve idealleri ön plana alan bir devlette, Osmanlı devletinde din ve vicdan hürriyetinin ne ölçüde kendine uygulama alanı bulmuş olduğu sorusunun cevabı arandı.

Din ve vicdan hürriyeti konusu incelenirken genelde laiklikle de irtibat kurularak mesele şöyle bir ön kabulle ele alınıyor: Dinin bütün kurum ve esaslarıyla hakim olduğu toplumlarda din ve vicdan hürriyeti ya yoktur veya sınırlıdır, laikliğin hakim olduğu sistemlerde ise din ve vicdan hürriyeti en geniş anlamıyla mevcuttur. Böyle bir ön kabul, hem İslami esasların hakim olduğu geçmiş tecrübe açısından hem günümüzün laiklik uygulamaları açısından doğru mudur?

Laik toplumlarda dinî inançları ve değerleri ret konusunda fertlere adeta sınırsız bir hürriyet alanı bırakıldığı doğrudur. Ancak aynı hürriyet alanının ferdî ve sosyal hayatlarını kendi dinî değerlerine göre düzenlemek isteyen kimselere tanındığını söylemek için henüz vakit erken. Çünkü geride kalan iki asır içinde laiklik Batı dünyasında dinî değerleri hep reddeden veya geri plana bırakan bir ortamda bu reddin uygun hukuki zeminini oluşturma işlevini üstlenmiştir. Dinin yükselen bir değer olmaya başladığı günümüz dünyasında laikliğin buna ne ölçüde izin vereceği meselesi ise henüz açıklığa kavuşmamıştır.

Bu sözlerimizle laikliğin din ve vicdan hürriyetini tanımadığını da söylemek istemiyoruz. Laiklikliğin din ve vicdan hürriyetine belli bir alan tanıdığı doğrudur. Ancak şimdilerde bunun hudutlarını çizen laik otorite olduğu, bu otorite de Batı dünyasında Katolik kilisesiyle yaşadığı tarihî tecrübenin izlerini taşıdığı ve uygulamada laiklik din dışı ve hatta dine karşı bir inanç ve doğma olarak anlaşıldığı için dine bırakılan bu alan son derece dardır. Batıda, siyasi alanda sivil ve dinî otoritelerin egemenlik alanları konusunda belli bir uzlaşı vardır. Ancak, siyasi otorite doğrudan veya dolaylı yollarla sosyal hayatı da kuvvetli bir biçimde etkilediğinden sosyal alanda dinî inanışların ve pratiklerin ne ölçüde hayata geçeceği, buna ne ölçüde izin verileceği konusunu da o belirlemektedir. Bir diğer ifadeyle, dinin sosyal alandaki yeri ve fonksiyonu konusunda bir uzlaşma sözkonusu değildir. Bunun sonucu olarak tek taraflı olarak yapılan bir tasarrufla din sosyal alandan dışlanmış olmaktadır. Sadece vicdani bir kanaat olarak var olan, mabedde pratiğine izin verilen ve sosyal hayattan kovulan dinin ne ölçüde fonksiyonlarını yerine getirebildiği, böyle bir dinin mensupları için din ve vicdan hürriyetinden bahsetmenin ne ölçüde anlamlı ve gerçekçi olduğu meselesi üzerinde durmak gerekir.