Osmanlı"yı yeniden düşünmek

Bu sene bildiğiniz gibi Osmanlı Devleti''nin kuruluşunun 700. yıldönümü. Merasime, kutlamaya yatkın bir yapımız olduğu için bu fırsatı da kaçırmıyoruz. Ancak kuru ve içeriksiz kutlamalar yerine Osmanlı''yı anlamaya çalışmak, onu yücelten değerleri tahlil etmek daha akıllıca olur diye düşünüyorum. Nasıl oldu da Selçuklu Devleti''nin mirasını paylaşan beylikler içinde Osmanlı Beyliği, dünyanın din, dil, etnik ve kültürel yapı bakımından en karmaşık bölgesinde, etrafında daima var olmuş büyük devletlerle, imparatorluklarla boğuşarak 625 sene yaşayabilen bir devlet haline geldi? Bu açıdan Osmanlı Devleti''yle bir başka devletin kolay kolay mukayese edilebileceğini zannetmiyorum. Geçmişle kuru bir öğünme yerine dikkatimizi bu yöne çevirmenin günümüzün problemlerine çare bulma açısından da yararlı olacağını düşünüyorum.

Aslında bu konu tarihçilerin, sosyal bilimcilerin de dikkatini sürekli çekmiş, Osmanlılar''ın bu ölçüde başarılı olmasının sebepleri üzerinde durmuşlardır. Böyle bir olguyu tek bir sebebe veya sınırlı sayıda faktöre bağlamak gerçekçi olmasa gerek. Konunun askeri, mali, iktisadi, hukuki, sosyal ve dini birçok boyutu olmalı. Osmanlı Devleti''nin kuruluş dönemiyle ilgili çalışmalarıyla tanınan Paul Wittek''in Osmanlı Beyliği''nin etrafındaki beylikler arasından sıyrılıp tarih sahnesinde yer almasıyla ilgili bir tezi var. İlim muhitlerinde çok yankı gören bu tezinde Wittek, Osmanlı Beyliği''nin çok güçlü bir devlet olarak ortaya çıkmasını bu beyliği kuranların gaza düşüncesiyle hareket etmelerine bağlamaktadır. Ona göre ilk dönemin öncüleri sahip oldukları dini inancı yeni muhitlere taşımak için büyük bir arzu duyuyorlardı. Taşımakla şeref duydukları en yaygın unvanları gazilikti (Ertuğraul Gazi, Osman Gazi, Orhan Gazi). Bu gaza düşüncesi ayni ideali paylaşan ve diğer beyliklerde atıl olarak bekleyen insanları kendine çekmiş ve Osmanlılar Rumeli''ye geçerek kendilerine çok münbit bir genişleme alanı bulmuşlardır.

Wittek''in dikkatle altını çizdiği bir başka nokta daha var. Diyor ki, bu gaziler kendi dinlerini yeni muhitlere götürür ve herkesin bu dinle tanışmasını arzu ederken, bu muhitlere çok erken dönemlerden itibaren giren ilim adamları (ulema) da bu arzunun bir baskıya dönüşmesini önlemişler, tam tersine idareleri altına giren ahalinin dinlerine karışmamayı tercih etmişlerdir. Bilhassa ulemanın etkisinin çok güçlü olduğu şehirlerde gazilerin kendi dinlerini başkalarına kabul ettirme arzularından kaynaklanabilecek taassuplarının yerini, Hristiyan ve Museviler''e karşı müsamahakar bir din anlayışı almıştır. Evet Wittek''in özet olarak söyledikleri bunlar. Bu dikkate değer tesbit ışığında rahatlıkla şunu söyleyebiliriz. Osmanlı Devleti''ni yücelten sebeplerden birisi bu devleti kuran samimi Müslümanlar''ın başka din ve kültürlere hoşgörü ile davranmayı bilmiş ve farklılıklarla birlikte yaşamanın formülünü bulmuş olmalarıdır.

Bunun temelinde de gazilerin ilim adamlarının görüşlerine değer vererek kendi arzularını dinin ve ilmin çizgisine çekmeleri, ilim adamlarının da kendi din ve kültürlerine olan güvenleri ve kişilikli tavırlarıyla gazilere yol göstermeleri yatmaktadır.

Çok dikkate değer: cumhuriyetle birlikte yeni devletin seçkinleri de bir "gaza" düşüncesine kapıldılar ve kendilerini Batıcı - laik dünya görüşünün Türk-İslam coğrafyasına yerleşmesi hedefine adadılar. Bunu Osmanlı gaza harekatının bir rövanşı da sayabilirsiniz. Ancak bu düşüncenin temelinde başka kültürlere ve inanışlara müsamaha anlayışı olmadığı gibi, bu hareketin ilmi çerçevesini çizmesi gereken laikçi ulema da kendi düşünce ve kültürlerine güven duygusuna ve hoşgörü anlayışına sahip değildiler. Bu sebeple yeni nesil "gazilere" hoşgörüyü telkin edemediler ve onları bağlısı oldukları bu yeni ideolojinin taassubuyla başbaşa bıraktılar. Bu durumda "yeni gazilerin" kendi düşüncelerini hakim kılmak için akıllarına yatan tek bir usul vardı, baskı. Bugünkü baskıcı uygulamanın temelindeki sebep budur.

Tarih tersinden tekerrür ediyor, ediyor da siz düşüncedeki bu çarpıklık ve uygulamadaki bu terslikle birlikte bu yeni devletin Osmanlı Devleti''nin gösterdiği performansı göstereceğine inanıyor musunuz?