Taliban İslamı ne anlama geliyor?

İslam dünyasının muhtelif bölgelerinde zaman zaman karşılaşılan ve İslam adına yapıldığı iddia edilen veya varsayılan uygulamalar, bunların ne derece İslami olduğu sorusunu gündeme getirmektedir. Çünkü İslam''ın pratiği olarak takdim edilen bu uygulamalar çoğu kere temel hak ve hürriyetleri kısıtlayıcı veya ortadan kaldırıcı tedbirler veya insanları "hizaya getirici" ağır cezalar olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu uygulamalara bakan ve İslam''ın teori ve pratiğinden haberdar olmayan bir kimsenin İslam hakkında zihninde canlanan imaj, onun ferdi hak ve hürriyetleri kısıtlayıcı ve daha kötüsü kan dökücü bir kurallar bütünü olduğudur. Bunlar ne ölçüde İslam gerçeğini yansıtmaktadır?

Dikkat edilirse görülür ki bu uygulamaların belirgin bir özelliği var. Bunlar çoğu kere iktidarlarını tehlikede gören dikta yönetimleri tarafından ortaya konmaktadır. İster bir hükümdar olsun, isterse sivil veya askeri diktatör, halk üzerine baskı uygulayarak egemenliklerini devam ettirmek isteyenler, bunu İslam dinine ve hukukuna referans yaparak meşrulaştırmakta kendileri adına fayda ummaktalar. İslam adına zihinlerde tereddüt uyandıran uygulamaların temel hak ve hürriyetler ve ceza hukukunda toplanmış bulunması bu yüzdendir.

Öte yandan geleneksel yapısı değişmemiş bazı ülkelerde klasik İslami anlayışın dışına çıkmama arzusunun bu ülkelerin sosyal ve kültürel yapısıyla bir paralellik taşıdığı da bir vakıa. Ne var ki hicri üçüncü ve dördüncü asırda hukukçuların yorumlarıyla şekillenen normların lafzına gereğinden fazla bağlılık, çoğu kere döneminin şartları ve hukuk anlayışı içinde şekillenen o normların arkasındaki hedefleri ikinci plana itmektedir. Gerçekleştirilmek istenen asıl hedefin değil de lafızların dokunulmazlık ve bir nevi kutsallık kazanması, zaman zaman ciddi problemler ve hedeften sapmalar doğurmaktadır. Bugün Taliban Afganistanı''nda görünen budur.

Bir başka önemli nokta da, her ne kadar aynı kaynaklara dayansa da İslam''ı anlama ve uygulamada karşılaşılan ferdi farklılıkların çok daha kuvvetli bir biçimde toplumlara da yansıması gerçeğidir. Dolayısıyla Taliban İslamı Afganistan toplumun etnik bölünmüşlüğünün, sosyal ve kültürel yapısının, keza tarihi tecrübesinin izlerini taşımaktadır. O halde bazılarının İslam''ın normal bir prototipi olarak gösterme gayretlerine rağmen Taliban İslam''ı bu dinin teorisinden de pratiğinden de ciddi sapmalar taşımaktadır.

İslam dünyasının bugün inkar edilemez bir gerçeği var. Bir kısım İslam ülkeleri Batı tipi bir modernleşmenin peşinde. Bu ülkelerde referansını kendi dini ve kültürel temellerinden alan özgün toplumsal bir model arayışı mevcut değil. Bir kısım İslam ülkesi ise yukarda ifade ettiğimiz klasik anlayışın en katı yorumuna bağlanmayı çıkar yol olarak görüyor. Böylece İslam toplumları İslam''ı anlamayan veya yanlış anlayan katı gelenekçilikle, onu bütünüyle gündem dışına iten Batı tipi modernizmin kıskacı altındadır. Bunun en menfi yönü de bu asrın ihtiyaçlarına cevap verecek özgün bir İslami yorumu ortaya çıkaracak zeminin her iki ülke grubunda da mevcut olmamasıdır. Bu problemi bir şekilde aşmak zorundayız, ama nasıl?