Daha sıkı denetim mi, daha fazla piyasa mı?

Son dalgalanma ile birlikte ürün yelpazesini ve ilgisini çeşitlendiren küresel finans piyasalarının daha iyi denetlenme ve düzenlenme ihtiyacı dile getirildi. Buna göre, hızla gelişen karmaşık finansal yatırım araçları, olası riskleri saklayarak, en iyi fon yönetimlerini bile aldatabiliyor. Böylece maliyetlenmeyen bir risk unsuru ile karşı karşıya kalınabiliyor. Düzenleme ve denetleme talepleri, hemen her riske karşılık belli bir sermaye karşılığı arayan modern finansal denetim çerçevesinin bu yeni yapıları da kapsaması gerektiğini ön görüyor.

Bu teze karşı çıkanlar, sorunun karmaşık sistemlerden kaynaklandığını, karmaşık bir sistemi düzenleyecek ve denetleyecek sistemin de zorunlu olarak karmaşık bir nitelikte olacağını, bunun ise riskleri azaltmayacağını, bilakis arttıracağını söylüyorlar. Bu karşı tazi savunanlar, denetim yerine piyasa disiplini üzerinde duruyorlar.

Her iki tezin de haklılık payı var. Ancak piyasa disiplininin çoğu zaman kendisinin de bir kriz tetikleyicisi olduğu çoğu zaman unutuluyor. Tarih bu anlamda güzel örnekler sunuyor bize: Buyurun 70''li yılları.

Dünya ekonomi tarihinin önemli kırılma noktalarından biridir 1973 yılı. OPEC ülkeleri, bir gecede ürettikleri ham petrolün fiyatını ortak bir kararla üç katına varan oranlarda yükseltir. Sanayileşmenin yolunun petrol tüketiminden geçtiğine inandırılmış olan zamanın bütün "az gelişmiş" devletleri için, 1973 senesinde yaşanan petrol şoku, o güne kadar yaşadıkları tecrübenin en korkuncu olur.

Türkiye de o yıllarda tüm dünyada moda olmuş olan "ithal ikameci" kalkınma tezini uygulamaktadır. Buna göre, sanayileşme yolunda ilerlemek isteyen ülkeler ithal ürünleri tüketmek yerine, aynı ürünleri ülke içinde üretme yoluna gitmeliydiler. Bu çerçevede sadece ülke içinde üretimi mümkün olmayan petrol ve yatırım malı gibi ürünlerin ithalatına izin veriliyordu. Ancak buna rağmen, gelişmekte olan ülkelerin ihracat pazarlarının zayıf olduğu o yıllarda, ülkelerin hemen tüm döviz rezervleri petrol ithalatına akıyordu. Öte yandan yerli üretimi ayakta tutabilmek için pompalanan iç talebi canlı tutmak için devlet hazinesinin üzerine binen yük, ekonomilerde ciddi dengesizlikler oluşturuyordu. İşte petrol şoku böyle bir konjonktürde gelişmekte olan ülkelerin iflası olacaktı.

Ancak buna rağmen gelişmekte olan ülkeler 70''leri sonuna dek krizi öteleyebildiler. Bunun en önemli nedeni, uluslararası finans piyasalarının petrol şoku sonrası ciddi bir değişime uğraması ve bu değişimin gelişmekte olan ülkelerde yaşanan şoku hafifletmesiydi. OPEC ülkeleri artan petrol gelirlerinin önemli bir kısmını uluslararası bankalara yatırmışlardı. Bu, bankaların kasalarında ne yapacaklarını bilmedikleri ciddi bir kredi bolluğu demekti. Bu kredilerin en istekli alıcısı, haliyle döviz darboğazı çeken gelişmekte olan ülkeler oldu.

Uluslararası finans piyasaları, bu dönemde hemen hemen hiçbir ciddi risk-getiri analizine gitmeksizin, hızlı büyüme kaydeden orta ve üst gelir grubuna mensup gelişmekte olan ülkelere büyük oranlarda borç vermiş ve bu borçları hiçbir iktisadî politikanın uygulanması şartına bağlı kılmamışlardı. Borçların ülkelere göre dağılımı, bu ülkelerdeki kaynak verimliliği dikkate alınmaksızın ve buna mukabil, hiçbir eşitlik gayesi güdülmeksizin yapılmıştı. Mesela birçok A.B.D. merkezli özel bankanın, kalkınmakta olan herhangi bir ülkeye verebileceği krediler, bu dönemde kanuni sınırına ulaşmıştı. 1977 senesi itibariyle A.B.D. bankalarının OPEC harici gelişmekte olan ülkelere verdikleri krediler, sermayelerinin % 130''una varmıştı. Bu saadet zinciri, 1979 yılında ikinci petrol şokunun patlak vermesiyle en ince yerinden koptu. Vadesi gelen borçlarını ödemekte zorlanan gelişmekte olan ülkeler, 70''li yıllar boyunca kapısını aşındırdıkları özel bankaları, bu sefer kendi kapılarında öfkeli alacaklı olarak buldular. Yanlarında IMF, arkalarında Dünya Bankası ve ABD vardı. En solcu hükümetlerin bile 1980''lerde neden liberal politikalar takip ettikleri sorusunun cevabı da işte burada yatar. Şarta bağlı kredi anlayışı, BASEL I ve BASEL II, hep bu tip finansal krizlerin ardından çıkmıştır. Tarih, her krizin ardından düzenleme ve denetleme mekanizmasında radikal değişimlerin yaşandığını gösteriyor.