Fiyat istikrarı ve Merkez Bankası

Merkez bankalarının pek çok görevi olur. Her şeyden önce bu bankalar yerel parayı basar ve üretirler. Uluslararası ödemeler sisteminde ülkeler arası akımları tesis ve takip ederler. Kimi ülkelerde büyüme politikalarına da destek istenir merkez bankalarından. Pek çok merkez bankasından mali piyasaları düzenlemesi öngörülür. Bazı ülkelerde merkez bankalarına bankacılık kesimini de denetleme görevi verilir.

Ancak tüm merkez bankalarının temel görevinin fiyat istikrarı olduğu hemen her ortamda dile getirilir. 1970''lerde yüksek oranlı bir enflasyonist ortamından geçmiş dünya ekonomisi, daha önceleri pek dillendirilmeyen bu görevi alenen merkez bankalarına yıkmakla kalmadı, aynı zamanda bu görevi merkez bankalarının asli görevi yaptı. Netice itibariyle bugünün şartlarında enflasyonla mücadeleden sorumlu birinci merci merkez bankası olarak görülür. Bir merkez bankasının başarısı, enflasyonu ne ölçüde dizgin altında tutabildiği ile ölçülür.

Bu görevlendirmenin ardında, pek de haksız olmayan bir parasal paranoya yatar. Dizginsiz bütçe açıklarını para basarak kapatmaya çalışan yönetimlerin bu pervasızlıkları sonucu kronikleşen enflasyon sorununa cevabı parasalcı yaklaşım getirdi: Para politikasını devletin ekonomi politikasından bağımsız yapmak. Enflasyonu büyük ölçüde parasal bir problem olarak gören bu yaklaşım, ilk kertede başarılı da oldu. Zira enflasyon dediğimiz hastalığın temel gerekçelerinden biriydi fütursuz parasal büyüme.

Enflasyonun salt parasal bir vakıa olup olmadığı tartışması hâlâ sürüyor. Merkez bankaları bugün tüm dünyada büyük ölçüde bağımsız para politikaları güdebilecek noktaya geldiler. Nitekim enflasyon oranları da aşağılara çekilmiş durumda. Ancak özellikle belli seviyelerin altında enflasyonun hayli dirençli olduğu da ortaya çıktı bu arada. Yavaş yavaş enflasyonu etkileyen unsurların arasına yapısal bazı problemler de girmeye başladı.

Bugün Türkiye''de Merkez Bankamız tüketici enflasyonunu düşürmeyi hedefliyor. Bu tek amaca yönelik olarak da tek bir araç kullanıyor: faiz oranları. Oysa tüketici enflasyonu dediğimiz olguyu etkileyen çeşitli unsurlar var. Enflasyon raporlarında bunlar devamlı olarak ele alınıyor. Bu unsurların bir kısmı (örneğin, petrol fiyatları) dış kaynaklı. Yine bu unsurlardan bazısı (örneğin, işlenmemiş tarımsal ürünler) konjonktürel dalgalanmalara maruz kalabiliyor. Başka diğer unsurlar (örneğin, hizmet kesiminde fiyat katılıkları) ise büyük ölçüde yapısal.

Tüm bu farklı dinamiklerin üzerine tek bir araçla gitmek, ne yazık ki, mümkün olamıyor. Fiyatlarda dalgalanmalar, iç ve dış şoklar hemen her sene karşılaşılabilecek durumlar. İşin kötü yanı, bu tür etkilerin enflasyon üzerindeki etkileri kısa vadede ortaya çıkarken, merkez bankasının faiz aracının etkisi orta vadede ortaya çıkıyor. Dahası faiz politikası, yapısal unsurlarla mücadelede neredeyse tamamen etkisiz.

Problem aslında sorunlarla mücadelede hedeflerin ve sorumlulukların aşırı kategorik bir şekilde ele alınmasından kaynaklanıyor. Enflasyonu sadece merkez bankasının emisyonu tetikliyor olsaydı, tüm sorumluluğu ona yıkabilirdik. Ancak elinde belli sayıda silahı olan bir askere bir taburla savaş tut denmez.

Enflasyon çok denklemli, sorumlusu ve gerekçesi çok olan bir problem. Bunu bir problem olarak addediyorsak, o zaman tüm toplum olarak bunun sorumluluğunu üstlenmek gerekiyor. Fiyat istikrarında her şeyi Merkez Bankası''ndan beklememek gerekiyor.