Tarihin sonunda tarihin doğru tarafında yer almak

Dünya tarihinde büyük bir kırılmanın yaşanmakta olduğu günlerden geçiyoruz. Siz deyin 10 yıl, ben diyeyim 7 yıl içinde çok şey değişecek. Bugünlerde yaşanmakta olan kırılma, geleceği şekillendirecek.

Son dört yılda Orta Doğu"da ve Kuzey Afrika"da yaşanan gelişmeler, dünya gündeminin en önemli maddeleriydi. Daha başından itibaren, nereden bakıyor olursa olsun tüm uzman, âlim, politikacı ve analistlere göre, başlayan dalgalanma 21. yy uluslararası ilişkilerinin en önemli siyasal olayıydı. Siyasetçiler, siyaset yorumcuları, kanaat önderleri uzun uzun yaşananları tartıştı. İstihbarat servislerinden düşünce kuruluşlarına pek çok kurum ve kuruluş, Arap ülkelerinde diktatörlüklerin kırılganlığından olası senaryolara, olabilmesi mümkün toplumsal ve politik şoklara ve bizi neyin beklediğine dair tahmin ve öngörüler hazırladı. Seminerler, etkinlikler, sempozyumlarda dünü, bugünü ve geleceğiyle yaşanan dalgalanma günlerce, haftalarca tartışıldı.

Francis Fukuyama"nın 90"ların başında kaleme aldığı "Tarihin Sonu" kitabından tezler süslüyordu Batılı ve Batıya yakın düşünürlerin cümlelerini. Buna göre, tarihin sonu gelmişti. Evet, sadece Soğuk Savaş"ın değil, tarihin de sonu gelmişti. Hiçbir şey ikinciye yaşanmayacaktı. Liberalizm kazanmıştı. Bundan sonrası artık insanın ideolojik evrimi ve Batı"nın liberal demokrasisinin beşeri yönetim formu olarak evrenselleşmesiydi. Fukuyama, bu işin birkaç diktatörün devrilmesiyle kalmayacağını söylemeye devam etti 2011"de. "Tarihin sonu" tezi haklı çıkıyordu ona göre. Diktatörlere başkaldıran insanlar, modernleşmeyle uyumlu İslam"ı seçecek ve Batılı liberal demokrasiye ve küresel kapitalizme ayak uyduracaklardı. Böyle olmadı.

Başkalarına göre de tarihin sonu geliyordu. Sadece Tunus ya da Mısır Devrimlerini değil, Yunanistan"ın borcunu ödeyememesini, Avro bölgesinin kırılma noktasına yaklaşmasını, küresel mali krizin bir türlü geçmek bilmemesini, yalnız Arap toplumlarında değil dünyanın her yerinden yükselen "gerçek" demokrasi çağrılarını liberalizmin sonunun geldiği şeklinde okuyan da çoktu. Fukuyama"nın "İslamo-faşizm" tezine karşı çıkan Slavoj Zizek gibilere göre, İspanya"dan Yunanistan"a, Şili"den İsrail"e eşitsizlik, neoliberalizm ve kemer sıkma politikalarına karşı düzenlenen yürüyüşler, Occupy Wall Street"le beraber finans ve bankacılık devlerine ve sisteme getirilen eleştiriler, Londra"da, Atina"da, Roma"da çıkan olaylar, binlerce şehirde yapılan kitlesel eylemler, hatta Kaddafi"nin ölümü bile bildiğimiz tarihin bittiğini, bir yenisinin başladığını gösteriyordu. Evrenselleşmesi şöyle dursun, kapitalizmin sonu geliyordu. Böyle de olmadı.

2012"de Libya"da yaşanan olaylar ve Arap Baharı"nın Suriye"de tıkanması, baharın yerini soğuk rüzgârlara bırakırken tarihin sonunu getirdiği düşünülen Arap halkları hızla yalnız bırakılmaya başlandı. İçkili, kahveli tatlı tatlı etkinlikler, entelektüel sohbetler artık keyifli değildi. Yeni trend Samuel Huntington tezleriydi. Huntington Medeniyetler Çatışması adlı kitabında, küreselleşme çağında, din temelli kimliklere eğilimin oldukça yüksel olduğunu savunuyordu. Yeni dünyadaki çatışmanın kaynağı, ona göre, öncelikli olarak ideolojik ya da ekonomik olmayacaktı. İhtilaf ve ittifaklarda belirleyici olan medeniyet temelli ayrışmalar olacaktı. Esas çatışma kültürel alanda yaşanacaktı. Ulus devletler en güçlü aktörler olarak kalmaya devam edecek ve çatışmalar uluslar ve farklı gruplar arasında yaşanacaktı. İlginçtir, Hungtinton "Medeniyetler Çatışması" tezini ilk kez bir dergide, eski öğrencisi Fukuyama"nın yine ilk kez bir dergide yayınlanan "Tarihin Sonu" tezine karşı yazmıştı. Böyle olup olmayacağını bilmiyoruz. Çünkü süreç henüz sonuçlanmadı.

Ancak sürecin nasıl sonuçlanacağını beklemek, pasif bir izleyici rolüyle seyretmek gibi bir lükse sahip değiliz, zira bugün bu tarihsel süreci bizzat yaşayanlar bizleriz. Özellikle Türkiye, Arap Baharı"nın iyi günlerinde baharın model ülkesi, baharın kötü günlerinde "Yeni Osmanlıcı" kötü kahramanı olarak lanse edilir ve bu tarihsel olaylar zincirinin merkezinde yer alırken bekleyip görelim denemez. Tarihin hangi tarafında yer alacağımız sorusunun cevabı, elbette doğru tarafı. Ama doğru subjektif bir kavram.

Başbakan Ahmet Davutoğlu "tarihin doğru tarafında yer almak" ifadesini ilk kez Şubat 2012"de kullanmış ve yeni bir dünya düzeni çağrısı yapmıştı. Soğuk Savaş"tan kalma köhne rejimler ve yapılarda "gecikmeli" bir tasfiye sürecinin yaşandığını söylemiş, Esad rejimini de PKK terör örgütünü de bu çerçeveye oturtmuştu. O günden beri de, bekle ve gör diyemeyeceğimiz, göbeğinde durduğumuz bu tarihsel sürecin ya yeni Orta Doğu"ya ya da yeni bir kaosa yol açacağını, bizim durduğumuz yerin burada belirleyici olacağını söylemeye devam etti. Yüzyılın tasfiyesi yaşanmakta diyordu ve bugün bu gerçeği belki de hiç olmadığı kadar canlı biçimde karşımızda görüyoruz.

Yaşanan çatışma, vekâleten yürütülen özelliğinden sıyrılıp ulus devletlerin fiilen yer almaya başladıkları bir savaşa dönüşüyor. Tam da bugün verilecek kararlar, atılacak adımlar, on yıl sonra Orta Doğu"nun nasıl şekilleneceğini belirleyecek. Coğrafya yeni bir Sykes-Picot"la, New York Times gibi gazetelerin bastığı yeni haritalardaki gibi Orta Doğu 30 parçaya mı bölünecek? Yoksa 100 yıl sonra, iki dünya savaşını da başlatmış Avrupa"nın birleşip barışması gibi bir yola mı yönelecek? Ama şu bir gerçek, her şey değişecek.