Araştırmanın jeopolitiği

Geçen hafta bugün, Dücane Cündioğlu "Modern araştırmacılara ne kadar güvenebiliriz?" başlıklı yazısında, İngiliz arkeolog-casus-sefir Austen Henry Layard''ın, Musul kadısı İmam Alizâde''den talep ettiği stratejik bilgileri alamayınca nasıl küplere binip Türk idarecinin ''cehaletiyle'' alay ettiğini; Jacques Barzun ile Henry F. Graff''ın ise TÜBİTAK tarafından yayımlanan Modern Araştırmacı başlıklı eserlerinde Layard''ın ''tesbitlerinden'' hareketle "mindere kurulup nargile içen Türk memur" imgesini nasıl başarıyla çizdiklerini ince bir üslupla alaya alıyordu. Yazarlarımıza göre, Musul kadısı hiç yıllık rapor hazırlamamış bir memurdu. Layard''a vermekten kaçındığı bilgilerse nüfus istatistikleri, iş raporları ve tarihlerdi . Oysa, "günümüzde hangi alanda olursa olsun bu üç tip bilgi olmadığı takdirde hayat durur"du. Bereket, modern Türk memuru nargilesini bırakıp minderinden inmiş ve yabancılarla bu tür hayatî bilgileri paylaşmaya alış(tırıl)mıştı!

Bir süredir rafta bekleyen jeopolitik dosyamı açıyorum. En üstte bir not; 1609 yılında İrlanda Başsavcısı tarafından kaleme alınmış: "Coğrafyacılarımız Tirconnell''deki İrlandalıların son İsyan''ın nihayetine doğru bir haritacıyı nasıl ağırladıklarını unutmazlar. Müteveffa Devonshire kontu tarafından Ulster''in kuzey kısımlarının doğru ve tam bir haritasını çıkarmak için atanan Barkeley adlı biri, Tirconnell''e vasıl olduğunda, ülkelerinin keşfedilmesini istemeyen yerliler tarafından kafası uçuruluvermişti."

Coğrafya masum bir disiplin değil, iktidar hizmetine koşulan sinsi bir projedir. Dünya coğrafyası tabiatın eseri olmaktan çok, mekâna hükmetme arayışında olan rakip güçler arasındaki mücadele tarihlerinin eseridir. İmparatorluklar, mekâna düzen ve anlam verebildikleri ölçüde ayakta kalmışlardı. Modern dönemde de, coğrafya "yerkürenin zaten sahip olduğu birşey değil, genişlemekte ve merkezîleşmekte olan emperyal bir devlet tarafından aktif biçimde yazılmakta olan yeryüzüdür". İsim değil, fiildir: geo-graphing, mekânı ele geçirip, onu kendi kültürel vizyonları ve maddî çıkarları doğrultusunda örgütlemek isteyen ihtiraslı sömürgeci devletlerin gerçekleştirdiği bir yerküre-yazımıdır.*

Musul kadısı, seni çok arıyoruz!

(*) Gearoid O. Tuathail: Critical Geopolitics, Mineapolis: University of Minnesota Press, 1996, s. 2.