Kim muhafazakâr, kim yenilikçi?

Pirenne''nin kapitalist gelişmenin her evresi için ayrı bir girişimci sınıfın ortaya çıktığına dair tezini özetlemeye devam ediyoruz:

(5) Onbeş ve 16. yüzyılın seyri içinde, bu ikinci kapitalist, tüccar, finansör sınıf da aşağılara doğru sürüklenir. Denizciliğin ilerlemesi, coğrafî keşifler, büyük monarşik devletlerin kurulması bu sınıfın ekonomik durumunu bozmaya başlar. Ticaret akımlarının yönü değişir; Avrupa''nın güneyinden kuzeyine kayar. Eski kent ekonomisinin yerini yeni bir ekonomi alır. Devlet, kentleri kendi üstün gücüne tâbi kılar. Bunların siyasî özerkliğini kısıtlarken, aynı zamanda ticaret ve sanayiyi kent yönetimlerinin muhafızlığından da kurtarır. Burjuvazilerin korumacılık ve dışlamacılıkları sona erdirilir. Zanaat loncaları varlıklarını sürdürseler bile, artık emek organizasyonu üzerinde denetimleri yoktur. Yeni sanayiler belirir ve bunlar, yerel otoritelerin gözetiminden uzak durmak için, yerleşim yeri olarak köyleri seçerler. Spekülasyon üzerinde hiçbir sınır, ticaretin önünde hiçbir engel, işverenle işgören arasında hiçbir aracı otorite olmayacaktır artık. En becerikli olan kazanır. Bu zamana kadar denetim altında tutulan rekabet başkaldırır. Birkaç yıl içinde servetler kazanılır, servetler batırılır. Antwerp borsası bankacıların, derin deniz gemicilerinin, borsa komisyoncularının, milyoner tacirlerin birbirlerini itip kaktıkları bir şeytanlar cehennemidir.

(6) Geç Orta Çağ kapitalistleri tarafından oynanan rol yeni bir sınıfa aktarılır. Onbeş ve 16. yy kapitalistleri arasında pek azı 14. yüzyıl işadamlarının soyundan gelmektedir. Bunların çoğu yönetim kademelerine girmekte, talihli evliliklerle oğullarını hakiki aristokrasiye sokmaktadırlar. Yeni dönemin zenginlerinin hemen hepsi sonradangörmedir.

(7) Kapitalizmin 16. yy ikinci yarısında zirvesine ulaşan taşkınlığı uzun ömürlü olmaz. Onyedi ve 18. yüzyıllarda ticaret ve sanayiye merkantilizm egemen olur. Koruyucu vergiler ve ihracat teşvikleri, imalatçı ve denizciler için binbir türlü sübvansiyonlar, deniz-ötesi koloniler, imtiyazlı ticaret şirketleri, imalat süreçlerinin denetlenmesi, nakliye araçlarının geliştirilmesi ve iç gümrüklerin bastırılması sayesinde her devlet kendi (ülkesindeki) üretim araçlarını arttırmak, pazarını rakiplere kapatmak ve ticaret dengesinin kendi lehinde seyretmesini sağlamak peşine düşer. Hiç şüphesiz, "ticaretin ruhu hürriyettir" fikri tamamen terk-i diyar etmez, fakat bundan böyle bütün çabalar bu hürriyeti kamu çıkarıyla ahenkleştirme yönünde olacaktır. Böylece millî ekonomiler dönemine giriyoruz.

(8) Bu gelişme İngiltere''de 18. yy sonları, Kıta Avrupa''sındaysa 19. yy başlarında makinelerin icadı ve buhar imalat sanayiine uygulanmasıyla son bulur. Yeni gelişmeler iktisadî faaliyetin şartlarını tamamen bozar. Merkantilizmin rutinine ve devlet himayesine alışkın tacirler yana itilir. Paralarını ödünç vermek dışında, önlerine açılan yeni kariyerlere iltifat etmezler. İş hayatından el etek çekip, kendilerini bir aristokrasiye dönüştürürler. Bütün alanlarda kurulan ve metalürji, tekstil gibi modern sanayileri canlandıran güçlü ailelerden hiçbiri 18. yy sonlarından önce mevcut olan kuruluşlarla bağlantılı değildir. Bir kez daha, şartlardan kazanç çıkaran yeni insanlardır; girişimci ruhlar ve azimli karakterler.

Sonuç: 1. Kapitalizmin gelişmesi düz bir çizgi boyunca ilerleyen bir hareket değildir; aksine, yek diğerine bağlanmayan ve krizlerle kesilen bir ayrı itici güçler dizisiyle tebarüz etmektedir. 2. Ekonomik özgürlük safhaları ile ekonomik kontrol safhaları birbirini takip etmektedir. 3. Her kapitalistler sınıfı başlangıçta ilerici ve yenilikçi bir ruh taşırken, faaliyetleri kontrol altına alındıkça muhafazakârlaşır. (Bkz. Henri Pirenne: "Stages in the Social History of Capitalism," American Historical Review, 1914: 494-515.)

Hafta başındaki yazıya dönersek, 21. yüzyılda girişim hayatımıza yön verecek gelişme, muhafazakârlaşmış kapitalist sınıf ile yenilikçi kollektif girişimciler arasındaki hesaplaşma olacaktır. Bu süreçte devletin 15. yy ortalarındaki Çin devleti gibi akılsızca mı, yoksa 20. yy sonlarındaki Çin devleti gibi akıllaca mı tavır takınacağını göreceğiz.