Yazı ve kısıtlanmışlık

Yazarın kısıtlanmış, engel olunmuş bir durumda bulunduğunu erken yaşlarda öğrendim. Daha ilk yazılarımızı yeni yeni yayınlamaya başladığımız sıralardaydı: yaşadığımız kentin mahallî gazetelerinde, bir yandan edebiyata ilişkin yazılar yazıyor, bir yandan da siyasal görüşlerimizi dile getirmeye çalışıyorduk. Lise 1 öğrencisiydik. 1956 yılıydı. O gazetelerden birinde bir yazımızı gören bir yakınımız hem şikâyet, hem uyarı için babama gelmiş: "Yazı yazmasınlar, başlarına dert açarlar" demiş. Bizimkiler de bu uyarıdan etkilenmişler. Aslında onların, bizim bu alandaki etkinliğimizden haberleri yoktu. Dolayısıyla söz konusu uyarı, bir bakıma da gammazlık yerine geçmişti. Bize derslerimizden başka şeylerle uğraşmamamızı tembih ettiler. Memleketin işlerini düşünecek nasıl olsa başkaları ve bilhassa büyüklerimiz vardı!

Gerçi bu öğütler ve uyarılar bizi yolumuzdan çevirmedi. Yazmaya devam etmenin bir tek riski yüklenmiş oluyordu üstümüze, o da, derslerimizde başarılı olamadığımız takdirde bunun vebalinin yazıya yükleneceği keyfiyeti!

Ama bunun dışında, asıl, doğrudan yazma ile ilgili bir hususu öğrenmiş bulunuyorduk: yazı yazmakla, her an, başımıza dert açabilirdik! Asıl risk buradaydı. Eğer yazı yüzünden başımıza dert açılacak olursa, bu durum bütün hayatımızı etkileyebilir, onun yönünü değiştirebilirdi. O tarihlerde, gerçekten de, yazı yazmak riskli bir meşgale olarak telakki ediliyordu. Gazetecilerin başı dertten kurtulmuyordu. Niceleri hapislere girmiş, hayatları kaymıştı! Necip Fazıl Kısakürek''in Ahmet Emin Yalman''a yapılan başarısız suikast bahanesiyle hapse atılması o dönemin icraatındandır. Daha nice gazeteci, yazar yan baktı, çamura yattı bahaneleriyle içeriye alınmışlardı. Dolayısıyla gazeteciliğin, yazarlığın gerçekten de belalı sayılan dönemlerinden birinden geçiliyordu.

O halde, ne yapmalıydı da, hem söyleyeceğini söyleyebilmeli, hem bunu risksiz biçimde söylemeliydi? Gerçi riskten kurtulmanın bir anlamda ve hiç bir biçimde imkânı yoktu. Fakat gene de, kanun karşısında, insanın kendini savunabileceği tutamak noktalarına yazılarında yer vermesinin gerektiğine ilişkin bir bilinç, bir yönseme zihnimizde uç vermeye başlamıştı.

Bu durumun, yalnızca Ceza Yasası''nın sınırlarıyla kaim bulunmadığını belirtmem gerekiyor. Demek istiyorum ki, yazarın kısıtlanmış, kıstırılmış durumda bulunması yalnızca gündelik siyasaya ilişkin olarak tecelli etmiyordu. Bir şiir veya öykü için de aynı kısıtlanmışlık hali geçerliydi. 1940''lı yıllarda Sait Faik''in Medarı Maişet Motoru adlı romanı yüzünden başının derde girdiğini biz gene o sıralarda öğrendiğimiz için, bütün bunlar tedirginliğimizi çoğaltmaya yetiyordu. Kaldı ki, içinde yaşadığımız ''50''li yılların tablosu da bu bakımdan iç açıcı değildi. Sanıyorum Kemal Tahir''in cezasını çekerek hapisaneden tahliye olması da o sıralara rastlıyordu.

Böylece, bir yazarın kısıtlanmış, daha keskin bir deyimle kıstırılmış bir ortamda yaşaması gerektiğini erken yaşlarda öğrenmiştik. Öyleyse bir yazar, ne yapacaksa bu kıstırılmış durum içinde yapacak ve onun başarısı bu kıstırılmışlık halinin içinden çıkacaktı. Bunu başarmak demek, aslında yazıyı sanat haline getirmenin de yolunu açıyordu. Ve sanat denilen kavram, bir bakıma, yazarın kıstırılmış halinden fışkırıyordu. Bu kısılmışlık ve kıstırılmışlık, dara düşmüşlük hali olmasa, belki sanat da doğmayacaktı. Estetik dediğimiz olgu, aslında örtülme ve örtünme ile ilgiliyse, örtünme ve örtülme durumu böylece estetiğin meydana gelmesine yol açmış oluyordu. Kuşkusuz ki, sanatın tamamiyle bu kıstırılmışlıktan (farklı ifadeyle baskıdan) doğduğunu ileri sürmek mümkün değildir, doğru da değildir. Ancak kıstırılmışlık halinin, yazarın fikrini açığa vurması hususunda ona getirdiği kısıtlamalar dolayısıyla metafora başvurmayı zorladığını ileri sürmek isabetli olur. Yazının estetikle (sanatla) ilgisi de zaten tam da bu noktada kendini göstermektedir.