Değişimin yönü değişti

Türkiye''de 19. Yüzyılın başlarından itibaren değişim ihtiyacı yoğun olarak tartışma gündemine girdi. Dönemin bürokrat aydınları değişimci olmakta adeta yarıştılar. Tanzimat ve Meşrutiyet reformları, geleneksel askeri ve idari kurumların batı kurumları ile değiştirilmesi için yapıldı. Cumhuriyet devrimleri, değişimin alanını sivil ve kültürel kurumları da içine alarak genişletti.

Değişim sürecinde Türk insanı "değişim yanlıları" ve "değişim karşıtları" olarak iki gruba ayrıldı. Değişim yanlıları temel görüş olarak; geleneksel siyasi, idari ve kültürel kurumların artık ihtiyacı karşılamadığını, bunların yerine batı kurumlarının alınmasını savundular. Değişim karşıtları ise, mevcut geleneksel kurumların geliştirilerek korunmasında ısrar ettiler. Bu iki anlayış kaçınılmaz olarak çatıştı; çatışmadan değişim yanlıları galip çıktı.

Türkiye''de pek çok konuda olduğu gibi, değişim konusunda da ülkenin kendi özgün şartlarından kaynaklanan düşünce akımları ve buna bağlı siyasi hareketler gelişmedi. Değişimin yönünü, Fransız İhtilali, büyük devletlerin baskısı, Rum Devrimi, Batı''da faşist ve nasyonal sosyalist tek parti rejimlerinin güçlenmesi gibi dış etkenler belirledi. Dış etkenler genellikle totaliter ve ihtilalci nitelikte olduğundan, değişimi gerçekleştiren kadrolar da darbeci ve tepeden inmeci yöntemlere başvurdular.

Değişim devletin resmi programı olarak yürütüldü. Bu programa karşı çıkanlar veya farklı değişim modellerini savunanlar, rejim ve devlet düşmanı olmakla suçlandı. Yapılan düzenlemeler, siyasi önderlerin kişiliği ile bütünleştirildi ve totaliter bir resmi ideolojinin unsurları haline gelerek tabulaştı. Bu katı tutumun sonucu olarak, önceleri toplumun modernleştirilmesi amacıyle yapılan değişimler, giderek yeni şartlara uyum sağlamanın engellerine dönüştü.

İkinci Dünya Savaşı''ndan sonra Batı''da totaliter rejimlerin yıkılması, Türkiye''nin NATO üyesi olarak demokratik ülkeler arasına katılması, çok partili siyasi hayatı benimsemesi, değişimin tepeden inmeci karakterinde yumuşama sağladı. Çoğulcu siyasi hayatın gereği olarak farklı değişim anlayışları gündeme geldi. Kasaba ve köy kökenli kitlelerin aktif siyasete katılımını sağlayan Demokrat Parti, tepeden inmeci yöntemlere fazla itibar etmedi. 1960''lı yıllarda, rejimin kalıpları dışında gelişen sol ve sağ oluşumlar, resmi ideolojiyi kıyasıya eleştirerek, farklı değişim arayışına girdiler. Ama bu girişimler, askeri darbelerle bastırıldı.

1990''lı yıllarda Sovyet Bloku''nun çökmesi, elektronik devrimi, ülkeler arasında bilgi ve haber akışının hızlanmasıyle, Türkiye kendini yeniden değişim tartışmalarının içinde buldu. Sovyet Bloku''nun çökmesi, komünizmle beraber diğer totaliter ideolojilere olan güveni de sarstı. Dünyadaki gelişmeler, Türkiye''nin totaliter resmi ideolojisini ve bu ideolojiyi diri tutan kurumların değişmesini gündeme getirdi. İlk olarak Turgut ÖZAL tarafından dile getirilen bu yöndeki değişim talepleri, önceleri tepki ve şaşkınlıkla karşılandı. Ama Türkiye dışa açıldıkça daha geniş taraftar topladı.

Toplumun değişik kesimleri arasında, çağın gerisinde kalan devlet anlayışının, değiştirilmesi yönünde görüş birliği oluşmasına rağmen, bunu hayata geçirmek mümkün olmuyor. Çünkü tepeden inmeciler, gerekirse darbe yaparak gelişmelerin önünü kesiyor. Nitekim Turgut Özal''la başlayan süreçte sağlanan birikim ve uzlaşmaların çoğu, 28 Şubat sürecinde yok edildi. Devletçilik, merkeziyet ve militanizm itibar gördü. Farklı ideolojiler eğilimler, uzun süre birlikte olamayacak şekilde çatıştırıldı.

Ancak 28 Şubat sürecinde yaşananlar, bir başka yönüyle gelişmenin önünü kesmenin mümkün olmadığını gösterdi. Nüfus yapısı, ekonomik ve sosyal şartları değişen Türkiye''nin devlet yapısının değişmeden varlığını sürdüremiyeceği anlaşıldı. Artık toplumu devletin emrinde gören ve ihtiyaçları karşılamada yetersiz kalan kurumlar hizmet üretemiyor. Toplumu dönüştürmek için değil, toplumla devleti barıştırmak ve gerekli hizmetleri üretmek için değişim gerekiyor.

Devletin ideolojik aygıtlarının uyguladığı baskı, toplumun mevcut potansiyelini kullanmasını ve daha fazla üretmesini engelliyor. İnsanlar devletin baskısından çekinerek kimliğini gizliyor. Resmi kurumlarda görev almak ya da işini gördürebilmek için, resmi ideolojinin değerler sistemini benimsiyor görünen, çifte kimlikli geniş bir kitle oluştu. Resmi ideolojiyi tartışmasız benimseyen türdeş bir toplum oluşturma yönündeki baskılar, kitlelerin isyan duygularını körüklüyor.

Farklı düşünce ve inanç gruplarını uzlaştırıcı bir hakem rolü üstlenmesi gereken devletin, demokratik değişimler isteyenlere karşı tavır alması, çatışmayı hızlandırıyor. Sudan bahanelerle başarılı siyasetçilerin yasaklanması, "devlet düşmanı", "rejim karşıtı" gibi ağır suçlarla itham edilmesi, siyasi diyaloğu zedeliyor. Siyasette uslup sertleşiyor ve fikir yarışı yerini iftira ve çamur atma yarışına bırakıyor.

19. Yüzyılın başlarından itibaren dış etkenlere bağlı olarak merkeziyetçi, totaliter ve ihtilalci bir anlayışla değişen Türkiye, bu süreç içerisinde Batı''ya bağımlı kaldı. Artık bu bağımlılıktan kurtularak Batılı devletler arasında eşitlerden biri olarak yer alabilmesi için, kendi iç dinamiklerinin gereği olan demokratik değişimleri gerçekleştirmesi gerekiyor. Türkiye bu yönde kararlı adımlar atacak bir parlamento ve hükümetin özlemini çekiyor. Seçime girerken, hukuk devleti, sivilleşme, demokratikleşme ve yerel yönetimlerin güçlendirilmesinden söz eden partiler, umarız ki seçimden sonra sözlerini unutmazlar.