Türkiye"de şehir ve siyaset

Göçebe yaşayan Türkler, Müslüman olunca hızla yerleşik hayata geçtiler. Fethettikleri şehirleri imar ettiler, yeni kasaba ve köyler kurdular. Anadolu''da Bizans''ın çöküş döneminin ihmaliyle sönükleşen şehirlerin tamir ve bakımını yaptılar. Erzurum, Sivas, Kayseri, Konya ve Antalya gibi şehirlerde, çoğu bugün de hizmet veren, kale, kervansaray, medrese, cami, han ve hamamlar yaptılar.

Osmanlı döneminde Balkanlar''da fethedilen şehirler, İslam toplumunun ihtiyacı olan yapılarla donatıldı. Altyapısı tamamlanan şehirlere Anadolu''dan getirilen Müslüman nüfus yerleştirildi. Artan nüfusun ihtiyacını karşılayacak yeni mahalle ve köyler kuruldu.

Osmanlı yönetim sisteminin, yerel kültür değerlerini koruma özelliğinin sonucu olarak, insan yapısı bakımından olduğu kadar, fiziki yapı bakımından da çoğulcu bir kentsel çevre oluştu. Çoğulculuğu üst düzeyde uzlaştıran şehir ise başkent İstanbul''du. İstanbul''da yerel kültürlerin ağırlıklı olarak temsil edildiği, Müslüman, Ermeni Rum ve Yahudi mahalleleri yanında, Galata ve Beyoğlu gibi uluslararası çeşitliliği yansıtan mekanlar da varlığını korudu.

Üç kıta üzerinde değişik iklim, coğrafya, inanç ve kültürlerin etkisinde kalan geleneksel Türk şehirleri, Orta Asya alışkanlıkları, yerel uygulamalar ve İslami ögelerin sentezidir. Sosyal hayatın paylaşıldığı temel birim ise mahalledir. Mahallelerin oluşumunda, mahremiyetin sağlanmasına, dini ve mesleki birliğin korunmasına dikkat edilmiştir. İnanç gruplarına göre oluşan mahalleler, aynı zamanda birer yönetim birimidir. Halkın nüfus, miras ve nikah gibi sivil hukuk işleri mahallede karara bağlanmıştır.

Geleneksel İslam ve Osmanlı şehirlerinin gelişimini, dini coşku ve heyecan ile her türlü mal, hizmet ve bilgiye açık toplum yapısı sağlıyordu. 16. yüzyıldan itibaren fetihlerin durması ile toplumsal dinamizm ve heyecan kayboldu. Dışa kapanan şehirler, kendi iç dinamikleriyle gelişimini sağlayamadı.

Büyük şehirlerde, sanayi ürünlerinin kullanılması, geleneksel şehir yapısının yetersizliklerini gündeme getirdi. 18. yüzyılda Avrupa''da yaşanan şehir sorunları, 19. yüzyıl ortalarından itibaren Osmanlı''nın ekonomik hareketliliği olan liman ve ticaret şehirlerine ulaştı. Batıdan teknoloji ürünü olarak, sadece otomobilin gelmesi bile geleneksel şehirlerin sanayi toplumu için yetersizliğini ortaya koydu. Halkın en fazla kullandığı teknoloji ürünü olan otomobil, dar ve dolambaçlı sokaklarda çalışamadı.

Klasik Osmanlı idare sisteminde, şehirlerin idari hizmetlerini kadılar ve muhtesipler yürütürdü. Kadı ve muhtesipler merkezi hükümet tarafından tayin edilir, yerel halkı temsilen ise, şehrin eşrafı arasından seçilen "naib" ve "kahya" bulunurdu. Şehir naibi, kahyası veya son dönemdeki adıyla "ayan", şehirde saygınlığı olan yerli halk arasından seçilirdi.

Ayan, devlet ile vatandaş arasındaki ilişkilerde uzlaştırıcı bir role sahipti. Vergilerin toplanmasında ve diğer kamu yükümlülüklerinin yerine getirilmesinde ayanlar, devletin halka karşı adaletli davranmasına aracılık ederdi. Halkın zenginleri ve itibarlıları arasından seçilen ayanlar, devletin gerileme dönemlerinde, memurlarla işbirliği ederek daha da güçlendi; korumakla görevli oldukları halka kendileri zulmetmeye başladılar. Ayanlar şehir halkı adına hareket ederek, şehirlerinin değişip gelişmesi, halkının mutluluk ve refahının yükselmesi yönünde bir gayret göstermediler.

Batılılaşma döneminde şehirlerin fiziki yapısıyla beraber yönetim organları da değişti. Şehirlerde seçimle oluşan meclisler kuruldu. Fakat zayıflayan devlet, kontrolü elden kaçırdığı için bu kurullar verimli çalışamadı. Güçlenen ayanlar, şehir halkı adına değil, kendilerine çıkar sağlamanın yollarını aradılar ve giderek bir tür şehir eşkıyasına dönüştüler. Her türlü değişim ve çıkış arayışlarının önünü kesen bu durum, şehirlerin ve beraberinde toplumun çöküşünün en önemli sebeplerinden biri oldu. Türk şehirlerinde geçmişin bu kötü geleneği, bugün de olumsuz etkilerini sürdürmektedir. Merkezi hükümetin aşırı denetim ve baskısı ile yerel güçlerin kişisel çıkarları arasında bunalan şehirler hemşehrilerin gerçekten sorumluluk yükleneceği bir çıkış yolu aramaktadır.

Dünyanın her yerinde yerel yönetimler güçleniyor ve şehirler merkezi idareden özerkleşiyor. Böylece yerel değerlerin ve bölgesel farklılıkların şehir kimliğine yansıması sağlanıyor. Türkiye''de ise, sürekli hale gelen ara rejimlerin etkisiyle, şehirlerimiz dar yetkili, dar bütçeli yerel yöneticiler ve merkezi idare memurlarınca temsil edilmeye zorlanıyor. İl genel meclisi, belediye meclisi ve seçimle oluşan makamlar devre dışı bırakılıyor.

Beldesinin ihtiyacı olan hizmetleri üretmeye yetecek bütçesi, resmi kurumlar nazarında itibarı, yönetim özerkliği ve çalışma serbestisi olmayan belediyeler, her türlü altyapı eksikliğinden, düzensizlikten ve çirkinliklerden sorumlu görülüyor. Acımasızca denetim kıskacında tutuluyor. Kendi başına başarılı olma istidadı gösteren yerel yöneticiler, emir komutayla çalışan, yargı organı niteliği şüpheli kurullarca cezalandırılarak saf dışı ediliyor.

Şehirlerin gerçek sahibi hemşehrileridir. Hükümetin tayin ettiği valiler, yüksek dereceli memurlar, hatta belediye başkanları, şehrin sorumluluğunu tek başlarına yüklenemezler. Türkiye''de ise şehre sahiplenme duygusunu güçlendirecek bir hemşehrilik statüsü oluşamamıştır. Halkın şehrini yönetme, bu yönde örgütlenme, organlarını ve temsil sistemini geliştirme girişimlerine izin verilmemiştir. Sahipsiz kalan şehirlerin zengin tarihi birikimini yansıtan değerleri, hoyratça yıkılmakta, yağmalanıp yok edilmektedir.