"Cumhuriyet Özgürlük, İnsanca Varlık Yolu"

Ülkemizde, müzik alanındaki değişimin Cumhuriyet''le başladığını söylemek, 2. Mahmud''a haksızlık olur ve onun döneminde müzik sahasındaki yenilikleri gözardı etmek anlamına gelir. Çünkü Batı müziğinin esintileri daha o yıllarda başladı Osmanlı''da. Guiseppe Donizetti''nin saraya çağırılarak Mûsikâ-yı Humayun''un kurulması, Batı müziğinin kurumsallaşmasının ilk işaretidir. Batı müziğine, ilerleyen yıllarda da ilgi gösterildi Osmanlı''da. Tanzimat''ın ilanından sonra bu ilgi daha da arttı. Avrupa''dan gelen topluluk ve orkestralar konserler verdiler, Abdülmecid tarafından taltif edildiler. Besteci Dikran Çuhacıyan''ın bestelediği operetler, bu etkinliklere katkı da sağlıyordu. Özetle, Batı''ya açılma eğilimleri, Cumhuriyet''ten çok öncelere kadar uzanmaktaydı. Bu eğilimler ve değişim kıpırdanmaları, olabildiğince tabii bir mecrada seyretmekteydi ayrıca. Batı müziğine ilgi gösteren Osmanlı müzisyenlerinin hiçbiri bu ilgiyi kaba bir biçimde ortaya koymadılar ve kendi müziklerine karşı bir tavır alış, onu küçümseme, reddetme gibi görgüsüzlüklere başvurmadılar. Hatta yönetimin de kendi mûsikîsini yok etmek gibi bir düşünceleri ve niyetleri olmadığı kanaatindeyim. Kaldı ki 2. Mahmud döneminde Dede Efendi, saraydaki görevini henüz sürdürmekteydi.

Müzik alanındaki değişim Cumhuriyet''le başlamadı, evet ama, baskı ve zorlamalar, ne yazık ki Cumhuriyet''le başladı. Ziya Gökalp gibi, müzikten hiç anlamadığını kendisi de itiraf eden bir "sosyolog"un, "Millî müziğimiz, halk müziğimiz ile Batı müziğinin izdivacından doğacaktır. Halk müziğimizi Batı müziği usûlüyle armonize edersek, hem millî hem de Avrupaî bir müziğe sahip oluruz" diye kestirip attığı fikir üzerine, kısa yoldan müzik inşa edilmeye kalkıldı. Tabii ki ortaya çıkan şey, ne millî ne de Avrupaî müzik oldu.

Cumhuriyet, Osmanlı kadar toleranslı değildir. Osmanlı, geniş bir alana yayılan coğrafyası üzerinde değişik kültürlerin barış içinde ve kendi varlıklarını tabii bir biçimde devam ettirerek yaşamalarını sağlamıştır. Osmanlı sarayında Batı müziği de, Türk müziği de icrâ edilebiliyordu. Ne var ki Cumhuriyet, Klasik Türk Mûsikîsi''nin açıkça önünü kesmiştir. En önemli uygulaması, 1926 yılında İstanbul Dâru''l-Elhanı''nda (konservatuar) Klasik Türk Mûsikîsi eğitimini yasaklayarak durdurması olmuştur. Bununla da kalmamış, aynı yıl klasik müziğin tabii bir eğitim ve aktarım mekânı olan tekke ve dergâhları da kapatarak, bu müziğin bütün gelişme yollarını ortadan kaldırmıştır. Buna bir başka ifadeyle "Cumhuriyet''in kaynak kurutma operasyonu" da denilebilir.

Ellinci Yıl Marşı''nda da ifade edildiği gibi, Cumhuriyet özgürlük ve insanca varlık yolu. Adı üzerinde; halkın, bireyin kendisini özgürce ifade edebilmesi ilkesi üzerine oturan bir yönetim biçimi. Arapça bir terim ve cumhur, bilindiği gibi "halk" mânâsına geliyor. Prof. Dr. Mehmed Aydın''ın bir televizyon kanalında söylediği gibi, faziletli bir yönetim biçimi. Ama ne yazık ki bizde pek "özgürlük ve insanca varlık yolu" olarak tezahür etmemiş, ettirilmemiştir Cumhuriyet. Bunu müzik penceresinden bakarak bile görebilmek mümkündür. Hatta belki de en iyi müzik penceresinden bakılarak görülebilir.