Descartes ve Bach

Dini mekânlarda doğduğuna ve dini ritüellerin bir parçası olduğuna inandığım müzik sanatının bir "modernleşme" dönemi geçirdiğini ve bu dönem içerisinde; çok tekrar edilen bir söyleyişle insan ruhunun, duygu ve düşüncelerin ifadesi olmaktan çıkarak, adeta bilimin sınırlarına indirgendiğini ve bilimsel bir üslûb ile ölçülüp kavrandığını, izah edilmeye çalışıldığını düşünüyorum. Müziğin modernleşmesi sürecinin de Batı''daki Aydınlanma ile paralellik arzettiğine inanıyorum.

Bilimsel üslûb, insanın zengin ve –adeta– sınırsız iç dünyasının ifadesi olan müziği anlamakta ve izah etmekte bence yeterli değil. Müzik sanatında da, sesler arasındaki ilişkilerin matematiksel bir ilişkiye dayalı olduğunu söylemek mümkün sanıyorum. Ancak bu özelliği, müziğin bir bilim olarak anlaşılma ve bilimsel bir yaklaşımla izah edilme nedeni olmamalıdır. Kasdettiğim bilim, kalbi tümden reddeden aklın ürünüdür ve kâinatı; metafiziği reddederek, başlı başına elle tutulur, somut bir fizik âlem olarak tanımlamasıyla da, bence yetersizdir. Müzik, görünenin olduğu kadar, görünmeyenin de ifadesidir. Eğer müziği, bu tarz bir bilimin verileriyle değerlendirecek olursak, onu gerçekten dar bir alana indirgemiş oluruz diye düşünüyorum. Bu bakımdan müziği ve müzikteki gelişmeleri, modern düşünme biçiminin bize öğrettiği düşünce kalıpları ve sistematikle de sınırlandırmanın doğru olmadığına inanıyorum.

Neden Aydınlanma, müziği bilimin sınırlarına indirgemiş olabilir? Batı Aydınlanması''nın önemli şahsiyetlerinden biri olan Galileo, yeni bir tarz önerir insanlık için: "Doğanın kitabı matematiksel bir dille yazılmıştır (...). O halde ölçülebileni ölç, ölçülemeyeni ise ölçülebilir yap" der. 17. yüzyılın bu en önemli bilim adamı, aslında Aydınlanma''nın da üzerine oturduğu Kartezyen düşünceyi bir başka şekilde özetlemektedir. Kartezyen düşünceye göre "Bilimsel gerçeklik, tek gerçekliktir. Gerçek olan ise ölçülebilir ve nicel olandır. Bunun dışında gerçek yoktur." Descartes''tan başlayarak Aydınlanma, aslında varlığı parçalara ayırdı, zihin ve varlık arasındaki ilişkiyi böldü. Her bir nitelik ve etkileşimi temel maddi yapı taşlarına indirgedi, sonra birbirinden kopuk ve özerk nesneleri, kurulu bir mekanik sistem içinde yeni bir evren görüşüne dönüştürdü.

Bu düşünce biçimi, bence Aydınlanma''dan sonra Batı müziğinin de temelini oluşturdu. Bunu daha iyi anlatabilmek için belki bir Descartes-Bach karşılaştırması yapmak gerekebilir. Descartes, Batı düşüncesinde ne anlam ifade ediyorsa, aşağı yukarı aynı dönemlerde Bach ta Batı müziği için aynı anlamı ifade ediyordu. Daha da ileri gideyim; Bach Aydınlanma virajının, Aydınlanma ile birlikte modernleşme sürecine giren Batı müziğinin en önemli adamıdır. (Bu, birçok müzik bilimcisine ve müzisyene göre böyle kabul ediliyor.) Bach ve Bach''tan sonraki Batı müziği, Kartezyen düşüncenin etkisinde kalınarak oluşmuş bir müziktir. Yani, "ölçülebilir ve nicel" olan bir müzik.

Bach''ı reddetmek, müziğini eleştirmek akıl kârı değil ve bu iş bize düşmez. Ancak, özellikle Aydınlanma''dan sonra müziğin gerek Batı''da ve gerekse Doğu''da (özellikle bir medeniyetin başşehri olan İstanbul''da) izlediği seyri dikkatli bir biçimde incelemek gerekiyor. Bu dönemden sonra insan zihninin aldığı şekil, kaçınılmaz olarak müziği de etkilemiş. Yine de müziğin, bilimin sınırlarına indirgenmesine insanın yüreği razı olmuyor.