İbn Haldun Sempozyumu ve İbn Haldun"da mûsikî

İbn Haldun, İslâm medeniyetinin en önemli düşünürlerinden biridir. Onun adına bu hafta sonu (28-29 Eylül) "Uluslararası İbn Haldun Sempozyumu -3" başlıklı bir sempozyum organize edildi. Dünyadan ve Türkiye"den çok sayıda araştırmacı ve akademisyen Bağcılar"daki Holiday-Inn Hotel"de İbn Haldun hakkında çeşitli tebliğler sunacaklar. Dün başlayan Uluslararası İbn Haldun Sempozyumu"nun bugün ikinci günü.

Bendeniz de bugün bu uluslararası sempozyumda İbn Haldun ve Mukaddime"de mûsikî konulu bir tebliğ vereceğim. Tebliğimin tam olarak başlığı "İbn Haldun ve Matematik İlimlerden Bir İlim Olarak Mûsikî". İbn Haldun"un herhangi bir mûsikî aleti çaldığına, sesiyle icrâ ettiğine veya mûsikî eseri bestelediğine dâir herhangi bir kaynakta bilgiye rastlamak bugüne kadar mümkün olmamıştır. Ama mûsikî ile iştigâl etmediği halde mûsikî konusunda fikir beyân etmiştir. Bu durum, İslâm düşünce dünyasında mûsikînin önemli bir yere sahip olduğunun, Fârâbî"nin ilimler sayımında mûsikîyi yüksek ilimlerden kabul etmesine uygun olarak İslâm düşünürlerinin mûsikî ile icrâ değil ama düşünce düzeyinde ilgili olduklarının göstergesidir. Bilindiği gibi kadîm İslâm kültür ve medeniyetinde, Fârâbî, "İhsâ el-Ulûm (İlimlerin Sayımı)" adlı eserinde mûsikîyi yedi yüksek ilimden bir ilim olarak kabul etmektedir. Muhtemelen kendi çağının mûsikî hakkındaki genel yaklaşımı daha ziyâde mûsikîyi matematik bir dil ile izah eden bir yaklaşım olduğu için İbn Haldun da zamanının bu tarz yaklaşımına uygun bir mûsikî görüşü ileri sürmüş olabilir.

İbn Haldun Mukaddime adlı eserinde mûsikîyi aklî (felsefî) ilimlerden biri olarak zikretmektedir. İbn Haldun"a göre aklî (felsefî) ilimler 7 tanedir. Bu ilimlerin başında "Mantık" ilmi gelmektedir. Daha sonra ise sırasıyla ta"limî (riyâzî) ilimlerden aritmetik, geometri, kozmografya, mûsikî ve bunlardan sonra da tabiiyyat ve ilâhiyyat ilimleri gelmektedir. İbn Haldun mûsikî ilmini, seslerin ve nağmelerin birbirlerine olan oranları ve bu oranları sayı itibariyle tâyin eden ve ölçme usullerini inceleyen bir ilim olarak kabul etmektedir. Faydası ise, şarkı söylerken riâyet edilmesi gereken tegannî nağmelerini öğretmektir.

İbn Haldun"un Mukaddime"de mûsikîyi bütün zâviyelerden ele alarak incelemiş olması dikkat çekicidir. Hem bir sosyal bilimci ve hem de bir tarihçi gibi, ama İslâm medeniyetinin bu konudaki bütün yaklaşımlarını da göz önüne alarak mûsikî hakkında yorumlar yapmış ve bilgi vermiştir. Mûsikînin bir âheng, sesler arasında tenâsüb sanatı olduğundan tutun, onun Fars ve Arab toplumlarında hatta Abbâsi sarayında nasıl kullanıldığına, nasıl matematik ve felsefî ilimlerden bir ilim olduğuna, medeniyetin ve sosyal hayatın göstergesi olmasına kadar çok geniş bir zâviyeden bakarak ele almış ve izah etmiştir. Onun eserinde mûsikîye dâir hem icrâya, hem bazı enstrumanlara ve hem de nazarîyata dâir önemli bilgiler bulabilmekteyiz. Özellikle ilerleyen bölümlerde mûsikîyi hikmet ve felsefe ilimleri kategorisine dâhil etmesi, onun kadîm İslâm düşünürlerinin mûsikî hakkındaki düşüncelerine yaklaştığını göstermektedir. Bu da bizlere İslâm medeniyetinde mûsikî hakkındaki düşünce ve yorumların, genel olarak hikmet ve felsefe temelli olduğunu öğretmektedir.

Bugüne kadar araştırmacılar İbn Haldun"u başka yönleriyle ele aldılar. İbn Haldun"un mûsikî hakkındaki görüşleri, bildiğim kadarıyla dünya genelinde ilk kez bu sempozyumda ele alınmış olacak.