Müzik, toplumların öyküsünü anlatır

Batı müziğindeki vertical (dikey) hareket, tesadüflerin sonucu ortaya çıkmış olamaz. Vertical hareket, sert bir hareket biçimidir müzikte ve adeta sesleri belirli kurallara göre davranmaya zorlar, onların kendilerini -genellikle, özgürce ifade etmelerini de engeller. Belli ses grupları içine sokarak onları bir anlamda sınıflandırır ve kurallarla sınırlar.

Ama horizontal (yatay) hareket böyle değildir. O daha esnek, sesler arasındaki yatay ilişkileri ifade eden bir hareket biçimidir ve seslere de özgürlük tanır horizontal hareket. Bu hareket ile bütün sesler, kendi sesini seslendirebilme imkânı elde edebilir. Bu, önemlidir bence. Horizontal hareket de, tıpkı vertical hareket gibi, tesadüflerin eseri değildir.

Böyle bir sınıflandırma, aslını ifade etmek gerekirse hiç de hoşuma giden bir sınıflandırma değil ama, müzikte horizontal hareketin daha ziyade Doğu kültürlerine ait müziklere ait bir hareket tarzı olduğunu söyleyebilirim. Bu sınıflandırma, elbette yüzdeyüz ve tam mânâsıyla kanıtlanmış bir şey de değil. Sadece hayatında Klasik Gitar ve Kanun gibi (biraz da Ney) iki kültüre ait enstrumanı çalmış benim gibi, kendi halinde ve iddiasız birinin tesbiti. Tam mânâsıyla kanıtlanmış olmasa da, bu enstrumanlarla yıllarını geçirmiş birisi olarak, yanlış da diyemeyeceğim sonuçlardır bunlar.

Neden Doğu müziklerindeki hareket horizontal, Batı müziklerindeki hareket ise vertical olabilir? Çünkü müzikler, toplumsal hayatın da öyküsünü anlatır. Bir toplumun hayat tarzı, hayatı, insanı, hatta kâinatı algılayış şekli müziklerine yansımıştır. Eğer toplumdaki insan ilişkileri yukarıdan aşağı, aşağıdan yukarı gibi dikey hareketlerse, sanıyorum bu müziklerine de yansıyor. Yine bunun gibi, toplumdaki insan ilişkileri yatay, rahat ve esnek ise, bu da müziklerine yansıyor kanatindeyim. Batı''daki toplumsal düzenek, Doğu''ya göre daha sert, keskin ve acımasız. (Burada Doğu ile, genel olarak İslâm kültürünü kapsayan Doğu''yu kastediyorum). Halk, soylular, kilise, devlet ve "Hıristiyanlığın Tanrısı" şeklindeki hiyerarşik dizilişi andırır, vertical hareketli seslerin dizilişi. Kilise ve devlet, bu hiyerarşik dizilişin dominantıdır. Birey dominant karşısında özgür değil, güçsüzdür. Çünkü aşırı kuralcılık, bireyin özgürlüğünü engeller. Birey diye bir şey ne kadar vardır, onun da tartışılması gerektiği kanaatindeyim.

Müzik, bugün için olduğu gibi, yüzyıllar önce yaşamış toplumların hayatlarını anlamak için de önemli bir veri sunuyor aslında. Toplumların müziklerini kıyas ederek, kimin kime üstün olduğunu tartışmak yerine, daha doğru ve sağlıklı araştırmalarla toplumları ve insanı anlamaya çalışmak gerekiyor diye düşünüyorum. Çünkü vertical veya horizontal... hareket nasıl olursa olsun, ikisi de insanlığın zenginliği.