Resmi ideolojinin çöken modernleşme anlayışı ve sanat

AK Parti iktidarının son dönemde attığı bazı adımlar ''İslamlaşma'' eğilimi olarak eleştiriliyor ve ''yeni vesayet düzeni'' gibi kötüleyici yorumlara maruz kalıyor. Katsayı meselesi, İHL ve meslek liselerinin canlandırılması, Kur''an ve Hz. Peygamberin hayatı dersi, başörtüsü meselesi gibi düzenlemeler buna örnek olarak gösteriliyor; Başbakan Erdoğan''ın konuşmalarında ''dini vurgu''nun artttığı iddia ediliyor. Öncelikle şunu görmek gerekiyor: Bunların hepsi kangrenleşmiş sorunların çözümü için hayata geçirilen düzenlemelerdir ve 28 Şubat gibi antidemokratik süreçlerin parçası olarak soruna dönüştürülmüş konulardır. Bu alanlarda adım atmak, İslamlaşmayı değil, ceberrut uygulamaların temizlenmesini ifade etmektedir.

Türkiye''de bugün her konu tartışılıyor, sorgulanıyor, gerçekten demokratik anlamda ciddi bir dönüşüm yaşanıyor. Peki bu demokratikleşme ve evrensel değerlerle buluşma süreci bir noktasında jakoben anlayışın ortaya koyduğu çarpık modernleşme projesiyle karşılaşmayacak mıdır? Toplumun değerlerini yadsıyan, bir avuç elitin zihin dünyasını topluma dikte eden, farklı kültürel değerleri gözardı ederek yaşam biçimi dayatan anlayış sorgulamaya tabi tutulmamalı mıdır? Bugüne kadar bastırılan etnik, mezhebi, dini veya kültürel unsurların varlık alanı bulmalarını seçkinci elitin yaşam tarzına veya kültürel değerlerine tehdit gibi yansıtmak ne derece doğrudur? Dışlanan başörtüsünün özgürleşmesi niçin başı açık olanların yaşam tarzına müdahale olsun? Dindarlığın, Aleviliğin veya Kürtlüğün tezahürlerinin farklı alanlarda ortaya çıkması niçin bir tehlike veya birileri için bir tehdit olsun? Kendisini hakim gören sınıfın kültüre, modernliğe veya sanata bakışı niçin en iyisi, en doğrusu olsun?

Resmi ideolojinin ve seçkinci elitin bugüne kadar dayattığı modernleşme anlayışı, kültür veya sanat tanımı sorgulanamaz, eleştirilemez, dokunulamaz olabilir mi?

Aslına bakarsanız, sanat etrafında dönen tartışmalar tarih boyunca devam eden çetrefil bir sorunu yansıtmaktadır. Sanatın amacı, hedefi, ahlakiliği farklı yönlerden hep tartışılmıştır. ''Sanat sanat içindir'' veya ''sanat toplum içindir'' yaklaşımları hep gündemde olmuştur. Habermas, modernliğin kültürel ayrışması kavramsallaşmasıyla meseleyi modernleşme projesiyle ilişkilendirmiştir: "Onsekizinci yüzyılda Aydınlanma filozofları tarafından formüle edilen modernlik projesi, nesnel bilimi, evrensel ahlak ve yasayı ve kendi iç mantığı çerçevesinde sanatın özerkliğini geliştirme çabalarından oluşuyordu. Bu proje, aynı zamanda, bütün bu alanların kendi bilişsel (cognitive) potansiyellerini esoterik (ancak belirli bir gruba hitap eden) biçimlerinden de kurtarma niyetindeydi. .. Bilim, ahlak ve sanatın farklılaşması, uzmanlarca ele alınan bölümlerin özerkliği ve bunların gündelik iletişimin hermeneutik''inden (yorumsama) ayrışması anlamlarına gelir oldu. Bu çatlama, uzmanlık kültürünü ''olumsuzlama'' çabalarını doğuran problemdir".

Hikmet''i odağa yerleştiren geleneksel düşünce biçiminde sanat, ahlak ve bilim birbiriyle ilişkilendirilmiştir. Birbirinden bağımsız özerk alanlar oluşturma fikrinin veya modernleşme projelerinin farklı komplikasyonlar doğurduğu akademisyenlerce yıllardır tartışılmaktadır.

Sanat etrafında dönen tartışmalar sanatın aynı zamanda ''müşteri, pazar, ürün, sektör'' kavramlarıyla buluşmasından kaynaklanmaktadır. İdeolojilerin, dinlerin, siyasi tasavvurların bu konuda farklı yaklaşımları bulunmaktadır.

Türkiye''de sanat olgusu, belli bir zihniyetin, belli bir modernleşme projesinin ve belli bir zümrenin taşıyıcılığında gelişmiş veya farklı anlayışlar ''sanat karşıtı'' olarak lanse edilmiştir.

Dinin, ideolojilerin ve siyasetin sanatın kendisine veya tezahürlerine yönelik eleştirileri aslında doğal bir durumdur. Ne sanatçı eleştirilemez ve sorgulanamazdır, ne de ortaya koyduğu ürün… Kimi zaman sanat ürünlerine yönelik eleştiriler gündeme gelirken, kimi zaman da sanatçı veya içinde bulunduğu sektör veya sistem sorgulanabilmektedir. Sanatı, her türlü eleştiri, sorgulama ve müdahaleden bağımsız ve özerk hale getirmek de başlı başına bir tartışma konusudur. Çünkü eleştirinin müdahale gibi algılanması, dokunulamaz bir alan arayışını ifade eder.

Devlet-sanat, iktidar-sanatçı ilişkisi elbette en geniş şekilde tartışılmalıdır. Ama kimsenin sanatı tekeline almak, sanat aracılığıyla verdiği ideolojik mücadeleye sessiz kalınmasını istemek, kendisini sorgulanamaz ve eleştirilemez görmek gibi de bir lüksü yoktur.