'Amerika Balkanlar'da kalıcı'

NATO gerçekten Sırplar'ı mı vuruyor, yoksa Arnavutlar'ı mı, belli değil. Bombalar Belgrad'a yağıyor, ama her ne hikmetse Müslüman Arnavutlar ölüyor. Balkanlar'da haritalar yeniden çiziliyor, yeni bir jeo-stratejik Avrupa haritasının hatları belirleniyor. Marmara Üniversitesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Ahmet Davudoğlu ile NATO'nun Sırbistan'a müdahalesini, Balkanlar'da değişen dengeleri ve bu müdahalenin bölgeye neler getireceğini, Amerika-Almanya ilişkileri açısından ne anlam ifade ettiğini konuştuk. Sayın Ahmet Davudoğlu'nun bu konuda geniş bir bilgisi ve çok önemli tesbitleri var. İlgiyle okuyacağınızı düşünüyorum. Buyrun...

Yalçın ÇETİNKAYA

Bosna trajedisini izlemekle yetinen ABD, böyle bir harekâtı niçin gerçekleştirsin, neden Kosova'ya müdahale etsin? Kosova veya Arnavutluk'ta zengin petrol yatakları bulmuş olabilir mi?

Aslında bu çok tartışılmış bir konu. Genelde Amerikalılar ve uluslararası ilişkiler uzmanları, Balkanlar'da çok ciddi bir Amerikan çıkarının olmadığını vurgulayagelmişlerdir. İki sene kadar önce bir uluslararası kongrede bir Amerikalı diplomatla bu konuda tartışmamız olmuştu. O ısrarla Amerika'nın Balkanlar'da bulunmasının bir zaruret sonucu ortaya çıktığını ve Balkanlar'daki varlığının uzun sürmeyeceğini söylüyordu. Ben de tam tersine, Amerika'nın Balkanlar'da çıkarının kalıcı ve uzun dönemli olduğunu söylemiştim. O, "iki-üç senede çıkarız" diyordu, ben de en az beş yıl kalacağını, bu sürenin daha da uzun olabileceğini söylemiştim. Zaten Amerika'nın kalma planları, NATO'nun yayılma planları ile paraleldir. Benim kanaatime göre Amerika'nın, -ki Kosova problemi de bunun bir parçası olarak değerlendirilmelidir- uluslararası ilişkilerinin Avrupa'ya yansıyan yönünde belli ve değişmeyen, tarihe derinliğine doğru giden dengeleri var. Bu dengeler açısından bakıldığında, Avrupa içindeki karşılıklı kutupların; özellikle Almanya merkezli Batı Avrupa ile Rusya etkisindeki Doğu Avrupa arasında üçüncü bir gücün etkili olabilmesi, Orta ve Doğu Avrupa'da bir tampon bölge oluşturmasına bağlıdır. İngiltere'nin 19. yüzyıl güçler dengesindeki klasik politikası bu olmuştur ve bu politikayı Amerika'ya devretmiştir. Yani Amerika, Almanya ve Rusya etkisinin iki çekim alanına sıkışmış olan ve Polonya'dan Yugoslavya'ya kadar inen Orta ve Doğu Avrupa'da mutlaka bir tampon bölge bulundurmak ihtiyacı içerisindedir, böyle bir stratejik zorunluluk vardır.

Bu zorunluluk, Balkanlar'daki jeoekonomik özelliklerden değil, jeostratejik özelliklerden ve bunun Avrupa içi ilişkilere ve uluslararası ilişkilere yansımasındandır. Amerika'nın bulunması bu açıdan stratejik bir zorunluluk arzetmektedir.

Bunun bir adım öncesine gitmekte fayda var. Soğuk savaş süresince Avrupa'daki denge, ikili bir yapı halinde çok katı bir duvarla örülmüştü ve bu denge uluslararası ilişkilere de yansımıştı. Yani Avrupa'nın ikili bölünmesi uluslararası ilişkilerde de ikili yapıyla paralellik arzediyordu. Bu dengenin sarsılmasından, yani Sovyetler Birliği'nin çökmesi ve soğuk savaşın sona ermesinden sonra dikkat edilirse iki önemli noktada ve arka arkaya patlama oldu. 89'da Romanya'da birtakım gelişmeler olup, Berlin Duvarı da yıkılırken herkesteki iyimser beklenti, artık tek kutuplu dünyada, özellikle Fukuyama'nın "Tarihin Sonu" teziyle ivme kazanmış olan tez, uluslararası ilişkilerdeki gerilim alanlarının bittiği doğrultusundaydı. O zaman da bu konuları ısrarla vurgulamaya çalışıyorduk. Ben aynı kanaati yine taşıyorum. Aksine ikili kutup diye yapılan çok daha dinamik, çok daha gerilime müsait bir uluslararası konjonktürde olmuştur ve tarihin sonu gelmemiş, tarih ivme kazanmıştır. Bunun yansıması iki önemli noktada oldu. Biri Ortadoğu'da Körfez Savaşı'yla, diğeri ise Balkanlar'da Yugoslavya'nın parçalanması ve Bosna krizinin gündeme gelmesiyle. Bu noktada bölgelerarası etkileşime özel bir önem vermek lâzım; Körfez Savaşı sırasında Ortadoğu'da Amerikan müdahalesi, bence ofansif bir müdahale olmaktan çok defansif müdahale idi.

Çünkü Amerika kendi hakimiyet alanı ile ilgili bir bayrak gösterme, güç gösterme ihtiyacı içerisindeydi ki, Körfez savaşı'nda Saddam'a karşı değil, Saddam üzerinden Avrupa ve Japonya'ya verilen bir mesajdı. Yani uluslararası ekonomi-politikte iki yükselen eksene yönelik olarak, bu iki yükselen eksenin enerji kaynaklarının kontrolü benim elimdedir demek istedi Amerika.

Amerika, Avrupa ve Japonya'ya, "Enerji kaynaklarının kontrolü benim elimde" diyerek, resmen hava attı. Neden bu bölgeyi seçti ?

Çünkü bu bölge, petrol başta olmak üzere gerek Avrupa gerekse Japonya'nın sanayilerini besleyen enerji kaynaklarının yoğun bulunduğu bir bölge. Burada bir mesaj vardı.

'Ortadoğu ABD'nin, Balkanlar ve Orta Avrupa Almanya'nın'

Evet, mesaj iyi alındı. Dikkat ederseniz Körfez Savaşı öncesinde Irak ordusunun, Alman askeri teknolojisi ile donanımı söz konusuydu ve hâlâ Avrupa'nın Ortadoğu'daki politikası takib edilirse Suriye, İran hatta Irak gibi Amerika karşıtı ülkelerle yoğun temas vardır. Amerika'nın bu hamlesi karşısında Avrupa ve diğer ülkeler, Amerika'ya paralel bir tavır sergilemek zorunda kaldılar. Ama karşı bir hamle ortaya çıktı, bu karşı hamle Balkanlar'da sözkonusu oldu ve Almanya önderliğinde Avrupa, Yugoslavya'nın parçalanması ile ortaya çıkan devletleri tanımak suretiyle, temelde şu mesajı vermek istedi: "Ortadoğu'da senin hakimiyetin tamam ama, Balkanlar ve Doğu Avrupa, Almanya'nın hinterlandıdır."

Tam olarak öyle mi acaba? Avrupa, 2000 yılından itibaren yeni bir para sistemine geçiyor ve dolar, karşısında çok ciddi bir rakip bulacak. Doların işi zorlaşıyor. Sizin bahsettiğiniz gibi ABD'nin Ortadoğu'da enerji kaynaklarını kontrol ederek Almanya ve Japonya'ya gözdağı vermesi mânidar. Avrupa'nın da böyle bir harekâta kalkışması, belki bir yıl sonrasına işarettir. Galiba Avrupa ve Amerika, 2000'li yılların savaşını bugünden yapmaya başladı.

91'de Körfez Savaşı oldu, 91'in mart ve nisan aylarında yoğunlaştı ve haziran ayında Sırp-Hırvat çatışması başladı, 92'de de Bosna krizi başladı. Yani hamleyi Almanya yaptı. Bu, açık bir şekilde Almanya'nın kendi içindeki birleşmeden sonra kendi hinterlandını da göstermesi anlamına geldi. Burada bir stratejik zihniyet sürekliliği var. Bosna bunalımında bu kadar büyük bir mağduriyetin sözkonusu olması, aslında Amerika'nın karşı bir diplomatik hamleyle cevap vermesi idi. Amerika susarak cevap verdi. Yani, doğrudan bir tavır belirlemeden 92'den 95'e kadar bir süreç içerisinde bekledi.

Beklemesinin bir sebebi var mıydı? Belki beklemeyip gerekli müdahaleyi yapsaydı, daha o zaman Avrupa'yı kilitleme imkânı elde edecekti.

Aslında beklemesinin çok akıllıca bir sebebi vardı. Amerika bu yolla Avrupa içindeki iç denge mekanizmalarının devreye girmesine yol açtı. Yani, Almanya'nın artan etkisi karşısında Bosna'da bir İngiliz- Fransız bloku doğdu.

Bu blok, Almanya'nın artan etkisini dengeledi ve Avrupa içerisindeki bu denge dolayısıyla statüko Bosna'da sabitleşti. Yani Sırplar'ın müdahalesine uzun süre sessiz kalındı, İngiliz-Fransız blokunun yanına, Sırplar'ın lehine olan statükonun sürmesini istediği için Rusya da yer alınca bu blok, müdahaleyi üç sene kadar geciktirdi. Sonra Almanya ile Amerika'nın çıkarlarının kesiştiği bir nokta doğdu. Hırvatistan'da Sırplar çıkartıldı ve Almanya istediğini aldı. Buna karşılık da Bosna- Hersek'te "de-facto" bir Amerikan manda yönetimi kuruldu aslına bakarsanız. Bosna-Hersek sürekli bağımsızlığını sürdürmekle birlikte şu anda Bosna'da fiilen Amerikan gücü ve istekleri doğrultusunda ortaya çıkan bir durum var. Dolayısıyla Hırvatistan'daki Alman etkisini dengeleyecek şekilde, Bosna-Hersek'te bir Amerika etkisi sözkonusu oldu. Bu hamleler bu şekilde seyretti. Hemen paralelindeki gelişmelere bakarsak, yine bu ilişkiler açısından, Avrupa Birliği Doğu'ya doğru genişleme stratejisine girdi, Amerika buna paralel olarak NATO'yu Doğu'ya doğru genişletti. Mantık çok basit bir şekilde özetlenebilir. Denilmek istenen şey şudur: Avrupa Birliği'nin ekonomik çıkarının bulunduğu her yerde Amerikan güvenlik şemsiyesi vardır. Dolayısıyla da, Avrupa Birliği'nin ekonomik hinterlandı ile Amerika'nın Avrupa'daki stratejik hinterlandı arasında bir tür senkronizasyon, eşdönemlilik kurulmaya çalışıldı. Bu, Almanya açısından da, Amerika açısından da karşılıklı hamlelerle sağlandı. Avrupa içindeki yayılma-genişleme tartışmalarına bakıldığında, ilginç bir şekilde Almanya ve Fransa derinleşmeye doğru çaba gösterirken, İngiltere yayılmaya doğru çaba gösterdi ve İngiltere ile Amerika daha anlaşılır bir pozisyonda bulundular.

Bu gelişme, zincirleme olarak Avrupa'da başka gelişmelere de yol açtı.

Tabii. Bu bunalıma paralel olarak dikkat ederseniz Polonya, Macaristan ve Çek Cumhuriyeti de NATO'ya üye oldu. Burada durum şudur: Avrupa Birliği'nin ekonomik olarak Doğu'ya doğru genişlemesiyle, Rusya ile Avrupa Birliği arasında doğrudan ve klasik bir karşılıklı denge durumu sözkonusu olabilirdi. NATO'nun burada Alman ve Rus etki alanında bir tampon bölge oluşturması sözkonusu. Alman ve Amerikan çıkarlarının kesiştiği noktalarda belli tırmanmalar yaşandı. Sırbistan bu noktada rasyonel bir diplomasi takib etmediği için, bu çatışmanın doğrudan muhatabı haline düştü. Kosova'da da benzer bir süreç sözkonusu oldu. Yani Amerika şu anda fiilen Bosna-Hersek'te vardır, Makedonya'da vardır, NATO üzerinden de Polonya, Çek Cumhuriyeti ve Macaristan'da vardır. Yani Polonya'dan Yugoslavya'ya kadar inen tampon bölge, şu anda fiilen Amerika'nın stratejik çıkar alanı içine girmiştir. Ama aynı zamanda bu ülkelerde Alman Markı ve Euro kullanılmaktadır. Yani ekonomik olarak Almanya'nın, ama Almanya'nın bu ekonomik hinterlandında bir ölçüde artan Amerikan etkisi, Amerika'nın hâlâ dünyadaki genel stratejik dengeleyici unsur olduğunu gösteren bir tablodur. Kosova'da da benzer bir şey yaşandı. Kosova'da geçen sene olaylar başladıktan sonra dikkat edilirse geçtiğimiz haftaya kadar bütün görüşmeler İngiltere ve Fransa tarafından eşgüdümlü olarak yürütüldü. Bosna'da da süreci yavaşlatan Fransa ve İngiltere idi, Kosova'da da süreci yavaşlatan yine Fransa ve İngiltere idi. Süreci bu noktada hızlandıran ise Amerika idi. Bosna'da biraz bekleyerek hızlandırdı, Kosova'da ise daha kısa sürede hızlandırdı.

Çünkü artık kendisinin stratejik çıkarını bütün taraflara yeterince kabul ettirmişti. Amerika Bosna'da daha önce müdahale etmesi durumunda bir başka hinterlanda girmiş gibi olacaktı. Şimdi durum, yeni NATO üyeleri dolayısıyla değiştiği için netleşti ve süreci hızlandırdı. İngiltere de ABD'nin yanında yer almak zorunda kaldı. Tehlike, bu görüşmelerin İngiliz ve Fransız öncülüğünde ilânihaye sürmesi idi. ABD bunu bekleyecek durumda değildi, çünkü Polonya, Macaristan ve Çek Cumhuriyeti'nin girmesinden sonra bu alanda çıkabilecek her türlü istikrarsızlık ileride daha pahalıya malolacak müdahaleyi gerektirebilirdi.

Balkanlar'daki her olay, Türkiye'nin güvenliğini doğrudan ilgilendirir. Yani Balkanlar'da ofansif olarak ileriye yönelik bir etki alanı oluşturmak kadar, Türkiye'nin ve İstanbul'un güvenliği için, Türkiye'nin Balkanlar'da oynaması lâzım. Türkiye artık Balkanlar'ın içinde bir diplomasi oyununda bulunmak zorundadır. Hem Türkiye'nin güvenliği açısından, hem de Türkiye'nin güvenliğinin bir parçası olan, Bihaç'tan başlayarak Edirne'ye kadar uzanan Osmanlı bakiyesi unsurların selâmeti açısından. Çünkü bu unsurlar herhangi bir tehlikeyle karşılaştıklarında Türkiye'ye dönmek durumundadırlar. Türkiye'nin, bu unsurların bekası ve orada bulunması dolayısıyla hem tarihi anlamda hem de bugünkü anlamda stratejik bir mesuliyeti vardır. Dolayısıyla Türkiye kayıtsız kalamaz. Tarih bu açıdan ilginç bir şekilde Türkiye'nin aslında Ortadoğu'da, Orta Asya'da ve Balkanlar'da stratejik çıkarları farklı ülkelerle işbirliği yapmasını zorunlu hâle getiriyor. Balkanlar'daki dengeler açısından bakıldığında Türkiye ile Amerika'nın çıkarları Balkanlar'da kesişiyor. Niçin? Çünkü tarihi olarak Balkanlar'daki jeokültürel parçalanmaya bakıldığında bir tarafta Katolik ve Orta Avrupa ağırlıklı, Almanya'dan Hırvatistan'a inen bir hat var, diğer taraftan Rusya'dan itibaren Ortodoks ağırlıklı bir hat var. Üçüncü hat ise, Osmanlı ve İslâm hattı.

Balkanlar'ın bugünkü reel durumunu gözönüne almalıyız. Sırbistan için evet, Kosova'nın tarihsel bir anlamı var. Sırplar açısından bakıldığında, artık tarihsel durum, bugünkü durum karşısında farklılık arzediyor. Sırbistan, tarihsel argümanlarıyla bugünkü reel durum arasında sağlıklı bir köprü kuramıyor. Bu yüzden de hem kendi halkına yazık etti, hem Bosna ve Arnavutluk'a zarar verdi. Bu ilişkiyi kuramayan toplumlarda hep benzer problemler yaşanır. Burada Türkiye'nin dengeli bir politikayla Avrupa, Rusya ve Amerika arasındaki dengeleri, Avrupa içindeki dengeleri de gözetip Balkanlar içinde etkin bir politika izlemesi lâzım. Burada Türkiye'nin kaçınılmaz zorunlulukları şunlar: Birincisi, Türkiye Bihaç'tan başlayıp Orta Bosna, Doğu Bosna, Sancak, Kosova, Arnavutluk, Makedonya, Bulgaristan'ın Kırcaali bölgesi ve Batı Trakya üzerinden Doğu Trakya'ya gelen bir stratejik kuşak var. Bu kuşağın hattının birbirleriyle parçalanmadan sürdürülmesi lâzım. Soğuk savaşta aslında bizim için en büyük handikap bunun değişik yerlerden parçalanması senaryosu idi. Sırplar ve Yunanlılar buna oynadılar. Dikkat ederseniz Bosna savaşının ilk safhasında Bihaç ile Orta Bosna arasındaki bağlantı koparıldı, Orta Bosna ile Sancak arasındaki Doğu Bosna bağlantısı koparıldı, Sancak ile Kosova arasındaki bağlantı koparıldı. Kosova'nın düşmesi, bu kuşağın tümüyle düşmesi anlamına gelebilir. Çünkü o zaman Türkiye'nin Boşnak ve Arnavut nüfus ile irtibatı fiilen kalmaz. Bu durum, Türkiye'nin Batı Trakya ve Kırcaali politikalarını da olumsuz etkiler. Bu hattın mutlaka korunması lâzım.

Aslında Kosova'nın bağımsızlığı adına yapılan bir müdahale sözkonusu değil. Bu sadece Sırbistan'ı ve Miloseviç'i cezalandırmak için yapılan bir müdahaledir. Kosova'ya verilen en üst statü, Sırbistan içinde özerklik tanınmasıdır. Clinton'ın Sırp halkına yönelik konuşmasında söyledikleri çok önemli: "Miloseviç bu anlaşmayı kabul etmiş olsaydı hem bu saldırıdan korunmuş olacak, hem de Kosova'yı kendi sınırları içinde tutmuş olacaktı". Bu anlaşma ile Arnavutlar silahsızlanmaya gideceklerdi. Şartlar Sırplar'ın lehine idi. Biz silahsızlanmanın ne demek olduğunu Bosna'dan biliyoruz. Bosnalı Müslümanlar silahsızlandırıldı ve Sırplar onları etnik kıyıma uğrattılar. Arnavutlar için risk hâlâ devam ediyor. Uluslararası bir garantörlük olmadan Arnavutlar silahlarını asla bırakmamalılar.