İstanbul'un tarihi yeniden yazılıyor

1994 yılında İstanbul Büyükşehir Belediyesi'ne bağlı olarak kurulan İstanbul Araştırmaları Merkezi, yirmibirinci yüzyıla girerken İstanbul'la ilgili dev bir kültür mirası bırakıyor. İstanbul Araştırmaları Merkezi'nin hazırladığı eserlerlerin içeriği ve kurumun diğer faaliyetlerini Marmara Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Arşivcilik Bölümü'nden Bilgin Aydın kaleme aldı.

BİLGİN AYDIN

Bırakın Türkiye'yi, dünyada bile bir şehrin tarihine ait 40 ciltlik büyük bir külliyatın kısa zamanda neşri, zor olsa gerek. 1994 yılında İstanbul Büyükşehir Belediyesi'ne bağlı olarak kurulan ve bugün faaliyetine, Üsküdar Doğancılar Parkı'na nâzır bir konakta devam eden 'İstanbul Araştırmaları Merkezi' bu zorluğu aşarak belki de bir ilke imza atmış oldu.

Meşrutiyet Dönemi müesseselerinden Tarih-i Osmani Encümeni bizde, ilk defa ilmî usullere uygun belge neşreden kurumdur. Kurumun mecmuası Türkiye Selçukluları, Beylikler ve Osmanlı devirlerine ait pek çok belge ve yazmayı neşretmiştir. Cumhuriyet döneminde de Türk Tarih Kurumu, Tarih-i Osmani Encümeni'nin devamı olarak faaliyet göstermiş ve Belleten isimli tarih dergisini çıkarmıştır. Bu dergide ve sonraları Ankara ve İstanbul üniversitelerinin çıkarmış olduğu tarih dergilerinde bir çok belge yayınlanmıştır. 1980 sonrası Başbakanlık Osmanlı Arşivleri'nin yapmış olduğu yayın faaliyetleri de -özellikle Divan-ı Hümayun'a ait mühimme defterleri ile muhasebe defterlerinin neşri- Osmanlı belgelerinin yayınlanmasında çok önemli adımları teşkil etmişti.

Bugün de İstanbul Büyükşehir Belediyesi, İstanbul tarihinin arşiv kaynaklarını teker teker neşrediyor. Bu defterler, Başbakanlık Osmanlı Arşivi, İstanbul Müftülüğü Şeriye Sicilleri Arşivi ve İSKİ Arşivlerinde bulunuyor. Şu ana kadar, Başbakanlık Osmanlı Arşivi defterleri arasında bulunan ve 24 adetlik büyük bir seri oluşturan İstanbul Ahkam Defterleri'nin tamamı neşredilmiş bulunuyor. Bu defterler yayınlanırken, defterler bir bütün halinde değil de belgeler konu başlıkları altında sınıflandırılarak yayınlanmıştır. Bu yayın faaliyetinin amacı, araştırmacılara doğrudan İstanbul tarihinin kaynaklarını sunmak olduğu için, bu tür bir yayın şekli mazur görülebilir. Yoksa, akademik amaçlı bir yayında defterlerin bütünlüğü bozulmadan, belgeler kendi orjinal düzeni içinde neşredilmelidir.

Merkezin hazırladığı arşiv belgeleri arasında en ilgi çekici olanları İSKİ Arşivi ile İstanbul Müftülüğü Şeriye Sicilleri Arşivi'nde bulunan ve İstanbul içme ve kullanma sularına ait bilgiler ihtiva eden defterler. Bu defterler sayesinde, İstanbul'un fethinden başlayıp 19. yüzyıl ortalarına kadar, İstanbul halkının içme ve kullanma sularını nasıl temin ettiğini en ince ayrıntılarıyla öğrenebiliyoruz. İstanbul bentlerinden getirilip şehrin saray, konak, ev ve hamamlarına dağıtılan bu sular, İstanbul halkının dört asır boyunca ihtiyacını karşılamış. Bu arada ilgi çekici bir diğer husus da İstanbul sularının tasarruf haklarıyla ilgili belgeleri Eyüp kadılığının düzenliyor olması. Su için ilk müracaatlar Eyüp kadılığına yapılıyor. Eyüp kadısının verdiği tasarrufa ait izin belgesi (hüccet) üzerine bir ilmühaber hazırlanıyor. En son işlem olarakta suyu kullanacak şahsa padişah adına düzenlenmiş bir berat (nişan) veriliyor.

Türkiye'de İstanbul tarihi üzerine yapılan çalışmaların en önemli eksikliği, sayıları milyonlarla ifade edilen arşiv belgelerinin, İstanbul tarihi çalışmalarında yeterli düzeyde kullanılamaması olmuştur. Bugün bu eksiklik, İstanbul Araştırmaları Merkezi'nin yayınlamış olduğu 40 ciltlik büyük külliyatla nisbeten giderilmeye çalışılmıştır. Fakat bu çalışmalar aynı hızla devam ederse, bir dünya şehri olarak tarihe geçen İstanbul'un şehir tarihçiliği alanında da bir dünya rekoruna imza atması yakın demektir. Şimdilik 100 cilt olarak planlanan İstanbul Külliyatı, şehir tarihçiliğinin en ilginç örneklerini de ortaya koyma çabasındadır. İstanbul'un fethinden itibaren, İstanbul'u bir dünya şehri yapan büyük nüfus hareketleri, yoğun iktisadi hareketlilik, şehircilik faaliyetleri, ticari ve sınai yapı ve sosyal hayat, İstanbul külliyatının en önemli konu başlıklarını oluşturuyor.

İstanbul Araştırmaları Merkezi, İstanbul şehri tarihine ait bu önemli çalışmayı, Osmanlı Devleti'nin kuruluşunun 700. yılına armağan olarak neşrediyor. Bu arada Cumhuriyet'in 75. kuruluş yılı anısına da çok önemli bir proje yürütülüyor. Cumhuriyet Dönemi İstanbul İstatistikleri isimli bu proje tamamlandığında 28 ciltlik bir seri oluşturacak. Serinin ilk 17 cildi şimdiden yayınlanmış bile. Bu çalışmayı tamamlayacak bir diğer proje ise, Osmanlı Dönemi İstanbul İstatistikleri.

Bu arada bu projeyi yürütenleri de unutmamak lazım. Doç. Dr. Ahmet Kala çalışmaların organizasyonunu üstlenmiş; Prof. Dr. Ahmet Tabakoğlu da yayın faaliyetlerini koordine ediyor. Cumhuriyet dönemi İstanbul istatistiklerinin yayın sorumlusu ise Doç. Dr. Sedat Murat. Projenin başarıya ulaşmasında şüphesiz bu isimlerin rolü büyük. Fakat merkez çalışanlarının gayret ve kabiliyetlerini zikretmezsek haksızlık etmiş oluruz.

Türkiye'de İstanbul tarihi üzerine yapılan çalışmaların en önemli eksikliği, sayıları milyonlarla ifade edilen arşiv belgelerinin, İstanbul tarihi çalışmalarında yeterli düzeyde kullanılamaması olmuştur. İstanbul Araştırmaları Merkezi'nin yayınlamış olduğu 40 ciltlik büyük külliyatla bu eksiklik nisbeten giderilmeye çalışılmıştır.

Merkezin hazırladığı arşiv belgeleri arasında en ilgi çekici olanları İSKİ Arşivi ile İstanbul Müftülüğü Şeriye Sicilleri Arşivi'nde bulunan defterler.

Bu defterler sayesinde, İstanbul'un fethinden başlayıp 19. yy. ortalarına kadar İstanbul halkının içme ve kullanma sularını nasıl temin ettiğini öğrenebiliyoruz.

Bırakın Türkiye'yi, dünyada bile bir şehrin tarihine ait 40 ciltlik büyük bir külliyatın kısa zamanda neşri, zor olsa gerek. 1994 yılında İstanbul Büyükşehir Belediyesi'ne bağlı olarak kurulan ve bugün faaliyetine, Üsküdar Doğancılar Parkı'na nâzır bir konakta devam eden 'İstanbul Araştırmaları Merkezi' bu zorluğu aşarak belki de bir ilke imza atmış oldu.

Meşrutiyet Dönemi müesseselerinden Tarih-i Osmani Encümeni bizde, ilk defa ilmî usullere uygun belge neşreden kurumdur. Kurumun mecmuası Türkiye Selçukluları, Beylikler ve Osmanlı devirlerine ait pek çok belge ve yazmayı neşretmiştir. Cumhuriyet döneminde de Türk Tarih Kurumu, Tarih-i Osmani Encümeni'nin devamı olarak faaliyet göstermiş ve Belleten isimli tarih dergisini çıkarmıştır. Bu dergide ve sonraları Ankara ve İstanbul üniversitelerinin çıkarmış olduğu tarih dergilerinde bir çok belge yayınlanmıştır. 1980 sonrası Başbakanlık Osmanlı Arşivleri'nin yapmış olduğu yayın faaliyetleri de -özellikle Divan-ı Hümayun'a ait mühimme defterleri ile muhasebe defterlerinin neşri- Osmanlı belgelerinin yayınlanmasında çok önemli adımları teşkil etmişti.

Bugün de İstanbul Büyükşehir Belediyesi, İstanbul tarihinin arşiv kaynaklarını teker teker neşrediyor. Bu defterler, Başbakanlık Osmanlı Arşivi, İstanbul Müftülüğü Şeriye Sicilleri Arşivi ve İSKİ Arşivlerinde bulunuyor. Şu ana kadar, Başbakanlık Osmanlı Arşivi defterleri arasında bulunan ve 24 adetlik büyük bir seri oluşturan İstanbul Ahkam Defterleri'nin tamamı neşredilmiş bulunuyor. Bu defterler yayınlanırken, defterler bir bütün halinde değil de belgeler konu başlıkları altında sınıflandırılarak yayınlanmıştır. Bu yayın faaliyetinin amacı, araştırmacılara doğrudan İstanbul tarihinin kaynaklarını sunmak olduğu için, bu tür bir yayın şekli mazur görülebilir. Yoksa, akademik amaçlı bir yayında defterlerin bütünlüğü bozulmadan, belgeler kendi orjinal düzeni içinde neşredilmelidir.

Merkezin hazırladığı arşiv belgeleri arasında en ilgi çekici olanları İSKİ Arşivi ile İstanbul Müftülüğü Şeriye Sicilleri Arşivi'nde bulunan ve İstanbul içme ve kullanma sularına ait bilgiler ihtiva eden defterler. Bu defterler sayesinde, İstanbul'un fethinden başlayıp 19. yüzyıl ortalarına kadar, İstanbul halkının içme ve kullanma sularını nasıl temin ettiğini en ince ayrıntılarıyla öğrenebiliyoruz. İstanbul bentlerinden getirilip şehrin saray, konak, ev ve hamamlarına dağıtılan bu sular, İstanbul halkının dört asır boyunca ihtiyacını karşılamış. Bu arada ilgi çekici bir diğer husus da İstanbul sularının tasarruf haklarıyla ilgili belgeleri Eyüp kadılığının düzenliyor olması. Su için ilk müracaatlar Eyüp kadılığına yapılıyor. Eyüp kadısının verdiği tasarrufa ait izin belgesi (hüccet) üzerine bir ilmühaber hazırlanıyor. En son işlem olarakta suyu kullanacak şahsa padişah adına düzenlenmiş bir berat (nişan) veriliyor.

Türkiye'de İstanbul tarihi üzerine yapılan çalışmaların en önemli eksikliği, sayıları milyonlarla ifade edilen arşiv belgelerinin, İstanbul tarihi çalışmalarında yeterli düzeyde kullanılamaması olmuştur. Bugün bu eksiklik, İstanbul Araştırmaları Merkezi'nin yayınlamış olduğu 40 ciltlik büyük külliyatla nisbeten giderilmeye çalışılmıştır. Fakat bu çalışmalar aynı hızla devam ederse, bir dünya şehri olarak tarihe geçen İstanbul'un şehir tarihçiliği alanında da bir dünya rekoruna imza atması yakın demektir. Şimdilik 100 cilt olarak planlanan İstanbul Külliyatı, şehir tarihçiliğinin en ilginç örneklerini de ortaya koyma çabasındadır. İstanbul'un fethinden itibaren, İstanbul'u bir dünya şehri yapan büyük nüfus hareketleri, yoğun iktisadi hareketlilik, şehircilik faaliyetleri, ticari ve sınai yapı ve sosyal hayat, İstanbul külliyatının en önemli konu başlıklarını oluşturuyor.

İstanbul Araştırmaları Merkezi, İstanbul şehri tarihine ait bu önemli çalışmayı, Osmanlı Devleti'nin kuruluşunun 700. yılına armağan olarak neşrediyor. Bu arada Cumhuriyet'in 75. kuruluş yılı anısına da çok önemli bir proje yürütülüyor. Cumhuriyet Dönemi İstanbul İstatistikleri isimli bu proje tamamlandığında 28 ciltlik bir seri oluşturacak. Serinin ilk 17 cildi şimdiden yayınlanmış bile. Bu çalışmayı tamamlayacak bir diğer proje ise, Osmanlı Dönemi İstanbul İstatistikleri.

Bu arada bu projeyi yürütenleri de unutmamak lazım. Doç. Dr. Ahmet Kala çalışmaların organizasyonunu üstlenmiş; Prof. Dr. Ahmet Tabakoğlu da yayın faaliyetlerini koordine ediyor. Cumhuriyet dönemi İstanbul istatistiklerinin yayın sorumlusu ise Doç. Dr. Sedat Murat. Projenin başarıya ulaşmasında şüphesiz bu isimlerin rolü büyük. Fakat merkez çalışanlarının gayret ve kabiliyetlerini zikretmezsek haksızlık etmiş oluruz.