Lisan ağacımızda açan en taze yaprak: Liralaşma

Son günlerin öne çıkan konularının başında dünyadaki ve ülkemizdeki ekonomik gelişmeler geliyor. Enflasyon, halk ağzındaki karşılığıyla “pahalılık”, dövizde yaşanan artış ve dalgalanmalar, “faiz” yahut örtmece anlamıyla “kredi” oranlarının ne olacağı sadece ekonomi çevrelerinin değil hemen herkesin gündemini işgal ediyor. Konuya dair her açıklama; kimden, hangi kurumdan veya kanaldan gelirse gelsin, ilgiyle takip ediliyor. Üstüne yorumlar yapılıyor, öneriler dile getiriliyor; içi sevimsiz, anlamak için lügatlere, terim sözlüklerine bakmayı gerektiren yabancı kelimelerle dolu teknik analizler ortaya konuyor. Kuşkusuz, bu dönemde ilginin yoğunlaştığı kurumların başında Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) geliyor.

Bir süredir TCMB’nin, kendi genel ağ sayfasına yansıyan resmî açıklamalarını söz varlığı yönüyle takip ediyorum. Metinlerde ilk bakışta terimlerle dolu bir dil kullanımı göze çarpıyor. Bunların çoğu alıntı: “bilanço, dez/enflasyon/ist, döviz, endeks, finansal, kredi, kripto, kur, likidite, makroekonomi/k, parite, politika, portföy, reel sektör, resesyon, rezerv, risk primi, şok…” Kelimelerin çoğu, Türkçe’nin söz varlığına son yüzyılda girenlerden oluşuyor. İçlerinde “bilanço” ve “kredi” gibi, az da olsa Türkçe’yle teması XIX. yüzyıla kadar uzananlar da var. Notlarımın arasında “emsal, emtia, mali, teminat, teşvik” gibi dilimizin kelime dağarcığına asırlar önce girerek Türkçe kimliği kazanmış alıntılar da bulunuyor; “girdi, görece, gösterge, öngörü, süreç” gibi dilimizdeki hikâyesi hayli yeni örnekler de.

Açıklamalarda “fiyatlama, sıkılaştırma, sıkılık, toparlanma” gibi yakın zamanlarda türetilmiş veya ekonomi merkezli yeni bir anlam yüklenmiş Türkçe kelimeler de boy gösteriyor. Kurum’un karar metinlerinde dikkati çekenlerden biri, neredeyse tüm dünyanın kullandığı ve herkesin her gün belli bir sayıda muhakkak telaffuz ettiği “pandemi” kelimesi yerine Türkçedeki karşılığı olan “salgın”ı tercih etmesi. Bu tavır, alkışı fazlasıyla hak ediyor. Ancak her şeyiyle âdeta bizim olan “mali” kelimesinin yerine, getirildiği her kelimede eğreti duran uydurukça karakterli “-sal” ekiyle genişletilmiş “parasal”ın (parasal aktarım, parasal duruş vb.) kullanımı, “mevsimlik, mevsime has” gibi tabirlerin yerine “mevsimsel”in kullanılması az önce dile getirdiğimiz takdire şayan tavra gölge düşürüyor. “Mali disiplin”in terk edilip “para sıkılığı” gibi Türkçe’nin kurallarına uygun bir kalıba itibar edilmeden “parasal sıkılık”ın tedavüle sürülmesine sevinmek mi gerek, üzülmek mi?

TCMB’nin 2022 yılına ait kararlarında dikkatimizi en çok çeken kelimelerden biri de “liralaşma” oldu. Tespit edebildiğimiz kadarıyla bu yeni kelime, ilk kez 17.02.2022 tarihli “Faiz Oranlarına İlişkin Basın Duyurusu” başlıklı açıklamada kullanıldı:

“Alınmış olan kararların birikimli etkileri yakından takip edilmekte ve bu dönemde fiyat istikrarının sürdürülebilir bir zeminde yeniden şekillenmesi amacıyla TCMB’nin tüm politika araçlarında kalıcı liralaşmayı teşvik eden geniş kapsamlı bir politika çerçevesi gözden geçirme süreci yürütülmektedir. (…) TCMB, fiyat istikrarı temel amacı doğrultusunda enflasyonda kalıcı düşüşe işaret eden güçlü göstergeler oluşana ve orta vadeli yüzde 5 hedefine ulaşıncaya kadar elindeki tüm araçları liralaşma stratejisi çerçevesinde kararlılıkla kullanmaya devam edecektir.”

Kelime, Banka’nın son açıklamasını yayınladığı 18.08.2022 tarihli toplantı karar metnine kadar konuyla ilgili hemen her açıklamada kendisine yer buldu. Bu durum, ileriki dönemlerde de mezkûr kelimeyi sıkça göreceğimizin bir işareti.

Türkçe’nin İtalyanca’dan alıntıladığı “lira” kelimesinden türetilen bu terim, ne güncel sözlüklerde var ne de terim sözlüklerinde. “Liralaşma (lira-laş-ma)” yaşadığımız ve meyvelerini toplamaya başladığımız yeni ekonomi modeliyle birlikte Merkez Bankası’nın Türkçe’nin söz varlığına bir katkısı olarak duruyor. TCMB’nin kararları ve açıklamaları üzerine söz varlığı penceresinden yapılan bu kısa nazar; eğitimi hâlâ birçok yerde İngilizce yapılan, literatüre de aynı lisanın hâkim olduğu ekonomi dilinin ayrıca ele alınması gerektiğini açıkça gösteriyor.

Türk edebiyatının güçlü kalemlerinden Ahmet Haşim’in dil ve kelimeler hakkındaki düşüncelerini dile getirdiği “Kelimelerin Hayatı” başlıklı makalesi şu güzel cümlelerle başlar: “Hiçbir şey lisan kadar bir ağaca müşabih (benzer) değildir. Lisanlar -tıpkı ağaçlar gibi- mevsim mevsim rengini kaybeden ölü yapraklarını dökerler ve tazelerini açarlar. Lisanın yaprakları kelimelerdir.”

Devletimizin ve onun en temel kurumlarından Merkez Bankası’nın hayata geçirmek için güçlü destek verdiği “liralaşma stratejisi”, kamuoyunda ciddi karşılık buldu. Bunun ekonomiye yansımalarının ne ölçüde gerçekleşeceğini ise zaman gösterecek. Ancak “liralaşma” sözcüğünün dil ve bilim çevrelerince benimsendiğini, dahası alkış aldığını şimdiden söylemek mümkün. O, Türkçe ağacının yeni açmış onlarca yaprağından yalnızca biri, belki de en tazesi. Yaşaması için işletilmesi ve kayıt altına alınması gerekiyor. Kelimeler kullanıldıkça yaşar. Bu, iktisatçılar başta olmak üzere Türkçe konuşan herkesin öz görevi. Kayıt altına alınacağı yerlerse sözlükler. Sözlük yazarlarımız çiçeği burnunda bu kelimeye “liralaşmak, liralaşma stratejisi, liralaştırmak” gibi türev ve birleşikleriyle beraber eserlerinin yeni baskılarında mutlaka yer vermelidir.