'Türk Solu'nun geleneği yok'

Cumhuriyet'ten 'ideolojik sebeplerle' ayrıldıktan sonra Milliyet'te yazmaya başlayan Hasan Cemal, anılarını anlattığı kitabıyla günün adamı durumunda. "Kimse Kızmasın Kendimi Yazdım", hızlı gençlik yıllarından yaşıtlarının yanılgılarına kadar bir döneme ışık tutmaya çalışan bir 'itirafname'. Gerçekten ortada itiraf edilecek çok şey var: Bir zamanlar ünlü bir paşanın torunuydu; şimdi ise 'paşa çocuk'. Nereden nereye... Hasan Cemal'deki değişiklikler bunlarla da sınırlı değil. Bir dönemin hızlı devrimcisi, bugünün 'muhfazakarı'. Ama devrimci günlerinden kalma bir alışkanlıkla olsa gerek, demokrasiyi çok ateşli bir biçimde savunuyor. Fakat herkes için değil. Tüm içtenliğiyle herşeyi olduğu gibi kaleme aldığını söyleyen Cemal, kitapta gösterdiği açıklığı (!) söyleşimizde de göstermek yerine, sürekli 'kıvırmayı' seçti. Tabii ki ustalıkla. Özellikle '19 Mart-28 Şubat arasındaki parallelik' konusundaki sorumuzu tam anlamıyla 'atladı'. "Sağ-sol çatışmalarında taraflardan biri olarak ölenlerin bedeli ödendi mi?' sorumuza, pişkinlikle "Ben böyle bir bedel ödemedim" diyecek kadar vurdumduymazdı. Ama sorumluluğunun, yazdığı kitapla üzerinden kalkacağını iddia edecek kadar da zeki biri. İşte Hasan Cemal'in yeni itirafları...

Nebahat Beki

Bu sadece vicdanla ilgili birşey değil. Birçok husus bir arada... İnsan gerçekten karmaşık bir varlık. Çok çetrefil o bakımdan. Tabii vicdani boyutu da var. Ama daha önemlisi gazetecilik heyecanı. Bu kitapla bir anlamda bir gazeteci olarak kendi geçmişime seyahat ediyorum. Çünkü yaşadığım dönem önemli bir dönemdi. Türkiye'de insani ilişkiler açısından daha birbiriyle hoşgörü içinde bir toplum kurulacaksa, çok genel bir deyimle 'demokrasi ve insanlar hakları' açısından daha iyi bir noktaya gideceksek, benim bunları yazmam gerekiyordu. Bunlar yazılmazsa, insanlar kendi tarihlerini, toplumlarını iyi anlayamazlarsa, kendileriyle daha barışık hale gelemezler. Aynı şey, insanın kendisi için de geçerli. Yani insanın kendisiyle barışık hale gelebilmesi için birtakım yanlışlıkları da kabullenmesi gerekir. Geçmişine baktığında 'burada yanlış yaptım' diyebilirse rahatlar. Çünkü insan yanılan bir varlık. Yaptığım da bir iç dökme... Ama bu kitabın bir sonucu var: İnsanlar seni, yaşadığın dönemi, toplumu anlıyor. 'Bunları yapmamak lazımmış' diyenler çoğalıyor.

"Hep aynı duygular... suçluluk... vicdan muhasebesi. Doğal değil mi? İnsanlar hayallerine, umutlarına ihanet etmek istemezler" diyorsunuz. Bu kitapla bir anlamda kendinize ve onca insanın düşlerine ihanet etmiş olmuyor musunuz?

İhanet sözkonusu değil. Ben geçmişimden pişmanlık duymuyorum. Ve o zamanlar yaşattığım düşlerime ve hayallerime saygısızlık ettiğimi düşünmüyorum. Her kuşak kendi hatasını kendisi yapar. Ben sadece 'yapar' deyip geçmedim. Pişmanlık duymadım ama sorumluluk duydum. Yani geçmişten pişmanlık duymak değil, düşlere saygısızlık değil yaptığım. Yaşanan acılardaki sorumluluk payımı itiraf etmek istedim.

Kitapta Cengiz Çandar, İlhan Selçuk, Uluç Gürkan gibi isimleri anlatırken, onları aklamaya mı çalışıyorsunuz?

Böyle bir kastım yok. O yüzden 'kimse kızmasın kendimi yazdım' diyorum. Yaşadıklarımı yazdım ve yaşadıklarımı yazarken de bildiğim kadarıyla benim hayatımın içine giren insanları aldım. Bu bakımdan, kastım onları karalamak ya da küçük düşürmek değil. Onları nasıl gördüysem öyle yazdım. Kaldı ki amacım onları da yazmak değil, dediğim gibi kendimi yazmak. Ve bunun için de bir araştırma yapmadım. Yani dönüp o dönemde bir Muhsin Batur Paşa'yla ya da o dönemde görev yapmış önemli askerlerle oturup olayların içyüzünü konuşmadım.. Bildiğim kadarını yazdım sadece.

60'lı yılları anlatırken 'O yıllarda herkes demokrasiyi kendisi için istiyordu' diyorsunuz. Şimdi de öyle değil mi?

Aradan çeyrek yüzyıl geçti ve o güne göre bugünkü demokrasi çok daha ileri bir noktada. En basitinden sadece devlet televizyonu vardı; ve tek kanaldı. Bir de bugünü düşünün. 'Çok konuşan bir Türkiye' var ve böyle çok kafadan ses çıkması yararlı bence. Bu, Türkiye'nin kendini daha iyi anlamasına yol açabilir. Sırf kendisi için demokrasi isteyenlerin sayısının da azaldığı kanısındayım. Burada şunu gözönünde tutmak lazım: Demokrasi nedir? Demokrasiyi bugün de bir araç olarak kullanmak isteyen akımlar, siyasi hareketler var. Ama her zaman söylediğim gibi demokrasi kendisini koruyacaktır.

Kitapta sürekli 'üçüncü güç'ün varlığından bahsediyorsunuz. Kim bu 'üçüncü güç'?

Üçüncü güç soğuk savaş çatışmasının en keskinleştiği dönemde vardı. Türkiye de çok kritik bir kavşaktaydı o dönemde. "Batı blokunun içinde yer almış olan Türkiye'nin zayıflatılmasını, Türkiye'nin istikrarsız bir hale gelmesini, hatta mümkünse Batı blokundan kopmasını isteyen kim olabilirdi?" Soruyu böyle sorduğumuzda karşımıza Moskova çıkar. Ama buna karşılık Amerika da, Türkiye'yi Batı blokunda tutmak için herşeyi göze alabiliyordu. Bir 'güç' de orasıydı. Ancak o da, "Tükiye Batı blokunda kalsın ama Türkiye'de demokrasi kuşa çevrilsin" diyebiliyordu. Yani bu soğuk savaş döneminin üçüncü güçleri dendiğinde bir tarafta Moskova, bir tarafta Amerika vardı.

28 Şubat sürecinde, 12 Mart'tan önce olduğu gibi, Doğu Perinçek türünden bazı radikal-sol gruplar, askerlerle işbirliğini savundular. Bu bağlamda 19 Mart ile 28 Şubat arasında paralellik kurmak mümkün mü?

Bu iki süreç farklı. 28 Şubat'ı değerlendirirken, 28 şubat sürecini kendine hedef alan siyasi hareketle ilgili olarak şu soruyu sormak gerekiyor: O hareketin içinde demokrasiyi hiç umursamayan bir öz var mıydı? O hareketin bir parçası demokrasiyi hiç umursamıyor muydu. O hareket elinden gelse demokrasiye bir tekme vurup bu benim için bir araçtır diyebilir mi? Bu soruları da sormak lazım bu süreci değerlendirirken.

Sosyalizmin Türkiye gerçeğinde bilinçsizce adeta sokak kavgalarıyla sınırlı olarak yaşandığından sözediyorsunuz. Peki 80'li yılların solcu çocuklarına yaşanmış ve bitmiş bir sosyalizm rüyasının miras kalmasını nasıl değerlendiriyorsunuz?

Türkiye'de sosyalizm diye birşey hiç olmadı. Türkiye'deki sosyalist ya da komünist harekete baktığınızda, bu hareketlerin hiç bir zaman çok güçlü olmadığını görürsünüz. Daha önemlisi şu: 'Gelenekleri' olmadığı için toplumu da etkileyemediler. Buna karşın Türkiye'de, 'Sol Kemalizm' diyebileceğimiz radikal-sol hareket, özellikle 1960'larda Yön ve Devrim hareketleriyle Türkiye'deki sol ve komünist yapılanmayı etkiledi. 68 gençliği de radikalizm ya da 'Kemalist Sol'dan etkilendi ve ona bel bağladı. Çünkü bu hareket, askerle ittifak yaparak birşeyler yapmak için yola çıkmıştı. Bu dönemde insanlar, komünizm yolunun böyle açılacağına inanmışlardı. Türkiye'de sol hareket, yani sosyalist Kemalist hareket bu yüzden güdük kaldı.

Tabii ki. Ben o zaman, askeri kullanarak darbe yapmaktan ve devrim yolunu açmaktan söz ediyordum. Bugün için böyle birşey düşünmüyorum. Hiç kuşkusuz ordu Türkiye'nin çok önemli bir kurumu. Türkiye'nin modernleşmesinde çok önemli rol oynamış. Bu çerçevede bakıldığında, demokrasi açısından devlet-asker ilişkilerinin daha sağlıklı bir yapıya kavuşturulması için daha çok uzun mesafeler gerekiyor.

"Sağ ve sol, karanlıkta vuruşturuldu. Demokrasiden nasipsiz siyasi kadrolar, onları vuruşturmaktan medet umdu. Sonuç, faili meçhul cinayetler, hapishaneler, işkenceler, darbeler ve idamlar..." Tüm bunlarda etkin rol oynayanlardan biri olarak bir bedel ödediniz mi?

Şunu söyleyeyim: Bunun bedelini başkalarının ödediği kadar ödemedim. İşte Deniz Gezmiş, Yusuf Arslan gibi genç devrimciler darağacına gitti. Taylan Özgür gibi 20'den fazla genç, faili meçhul cinayete kurban gitti. Sinan Cemgil gibi gençler dağlarda perişan oldu. Öbür tarafta hapishanede en güzel yıllarını geçiren insanlar... Ben bu kadar acı çekmedim. Ama dediğim gibi, bu kitabı yazarken de duyduğum vicdani bir sorumluluk ve yüreğimin bir kenarında da eksik olmayan bir sızı vardı. Ama şunu reddetmiyorum: Benim ve kuşağımın, bütün bu yaşananlarda sorumluluk payımız var. Ve bu kitap, o sorumluluk payımın bir ürünü.