NATO’nun 5. maddesi nedir, hangi durumlarda devreye girer? İşte kritik detaylar

NATO’nun en kritik hükümlerinden biri olan NATO’nun 5. maddesi, ittifakın ortak savunma ilkesini belirleyen temel mekanizma olarak öne çıkıyor. Rusya-Ukrayna savaşı ve Orta Doğu’da yaşanan gerilimlerin ardından yeniden gündeme gelen bu madde, NATO üyesi ülkelerden birine yönelik silahlı saldırının tüm müttefiklere yapılmış sayılması prensibine dayanıyor. Bu nedenle 5. madde, NATO’nun güvenlik mimarisinin en güçlü hukuki dayanaklarından biri kabul ediliyor.

NATO’nun 5. maddesi neyi ifade ediyor?

1949 yılında kurulan Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü (NATO), üye ülkelerin güvenliğini ortak bir savunma sistemiyle korumayı amaçlıyor. Bu yapının merkezinde yer alan 5. maddeye göre Avrupa veya Kuzey Amerika’daki bir NATO ülkesine yöneltilen silahlı saldırı, ittifaktaki tüm devletlere yapılmış sayılıyor. Böyle bir durumda müttefik ülkeler, Birleşmiş Milletler Antlaşması’nın 51. maddesinde yer alan meşru müdafaa hakkını kullanarak saldırıya uğrayan ülkeye destek vermeyi taahhüt ediyor.

Hangi şartlarda devreye girer?

5. maddenin uygulanabilmesi için NATO üyesi bir ülkenin topraklarına, askeri unsurlarına, gemilerine veya uçaklarına yönelik doğrudan bir silahlı saldırı gerçekleşmesi gerekiyor. Antlaşmanın 6. maddesi ise bu saldırının hangi bölgeleri kapsadığını belirliyor. Buna göre Avrupa ve Kuzey Amerika’daki NATO toprakları, Türkiye’nin tamamı ve Yengeç Dönencesi’nin kuzeyindeki adalar bu kapsamda değerlendiriliyor. Günümüzde büyük çaplı fiziksel zarara yol açan siber saldırılar da belirli koşullarda bu çerçevede ele alınabiliyor.

Kararı kim veriyor?

Bir saldırı gerçekleştiğinde ilgili NATO ülkesi müttefiklerini bilgilendiriyor. Ardından ittifakın en üst karar organı olan Kuzey Atlantik Konseyi toplanarak olayın 5. madde kapsamında değerlendirilip değerlendirilmeyeceğine karar veriyor. Eğer bu karar alınırsa, her NATO ülkesi kendi anayasal süreçlerine uygun şekilde askeri güç kullanımı dahil olmak üzere gerekli gördüğü yardımı sağlayabiliyor.

Tarihte yalnızca bir kez uygulandı

NATO’nun 75 yılı aşkın tarihinde 5. madde sadece bir kez resmen yürürlüğe konuldu. Bu karar, 11 Eylül 2001’de ABD’ye yönelik gerçekleştirilen terör saldırılarının ardından alındı. Müttefik ülkeler saldırıyı kolektif savunma kapsamında değerlendirerek Washington yönetimiyle dayanışma gösterdi. Bunun dışında bazı krizlerde NATO’nun 4. maddesi kapsamında istişare mekanizmaları devreye girse de, tam anlamıyla 5. madde uygulanmadı.