TR
EN
AR
FR
RU
UR
Barış sürecindeki tıkanma ve Ortadoğu'daki yeni denge arayışları
Soğuk
savaşın sona erişinin önemli bir adımı olarak büyük iddialarla gündeme gelen Ortadoğu barış süreci bugün ciddi bir tıkanma ile karşı karşıya. Sürecin başında öngörülen takvim işlemediği gibi, tarafların ileriye yönelik hesaplan da gerginliği tırmandıracak boyutlar içeriyor. Bu tıkanma aslında sürecin başında da tahmin edilebilecek bir gelişmeydi. O günlerde ve daha sonra değişik vesilelerle vurguladığımız gibi barış süreci nihai bir barışı sağlamaktan çok, bütün tarafların ihtiyaç hissettiği bir barış teşebbüsünü, bunalımı dondurma süreci olarak devreye sokma hedefine yönelikti. Bugün bu süreçten umduğunu elde ettiğini düşünen taraflar, özellikle İsrail, sürecin daha sonraki safhalarını mümkün olduğunca geciktirmeye yönelirken, süreçten ümit ettiği sonuçları elde edemeyen taraflar, özellikle FKÖ, yeni bir teşebbüs için uluslararası zemin arayışlarına girmiş durumda. İsrail Kudüs ile ilgili planlarını, Ortadoğu Barış sürecinin öngördüğünün aksine, tek taraflı olarak yürütmeye devam ederken, Arafat'ın Çin ve Avrupa'ya yönelik diplomatik temaslarını artırması bu farklı hesapların bir sonucudur. Süreci Oslo ve Madrid görüşmeleri başlatan Avrupa, Körfez bunalımı esnasında ABD'nin stratejik egemenliğinin pekiştiği Ortadoğu'da tekrar devreye girme çabası içine girerken, ABD zamanla ele aldığı insiyatifle küresel barışın garantörü konumunu tekrar teyit etmeye çalışmıştı. ABD ile Avrupalı güçlerin sürece bakıştaki bu hesap farklılıkları ittifak ağırlıklı söylemin perde gerisinde süren bir rekabetin ince ayarını da ortaya koymaktadır.
İsrail ile Arap ülkeleri arasındaki dengede de, İsrail sürecin ritminde kontrolü elinde tutan ve gerilim ile yumuşama dönemlerini ayarlayabilen taraf konumundadır. Bunda İsrail'in sürecin en başından itibaren süreç ile ilgili beklentilerini çok iyi tanımlamış olmasının yanında, Arap milliyetçiliğinin Körfez savaşı ile doruğa çıkan bunalımının da payı bulunmaktadır.
Soğuk savaş döneminde ye barış sürecinin hemen öncesinde İsrail ile FKÖ'nün bunalım içindeki konumları ilginç bir zıtlık oluşturuyordu, İsrail Filistin'de ve bölgede askeri açıdan yerleşik bir güç halinde iken, uluslararası ilişkilerde, özellikle de Arap ülkelerinin etkin olduğu tarafsızlar bloku nezdinde gayrimeşru bir konumda idi. O zamanlar BM üyesi ülkelerin büyük çoğunluğu verdikleri vizelerde "İsrail ve Güney Afrika vatandaşları giremez" ibaresini pasaportlara vuruyorlardı. Arap ülkelerince çevrilmiş olmanın getirdiği bölgesel güvenlik problemi ile dışlanmış olmanın getirdiği uluslararası saygınlık problemi İsrail'i hesaplı bir barış sürecine götüren temel kıskaç idi. (İsrail'in bu stratejik hesaplan ile ilgili görüşlerimizin detayı için Avrasya Dosyası'nın 1994 tarihli İsrail özel sayısındaki makalemize başvurulabilir.)
FKÖ ise tersine kendi toprağından sürülmüş bir halkın temsilcisi olarak özellikle Lübnan'dan çıkıştan sonra bölgede herhangi bir zemine sahip bulunmazken, uluslararası camiada sürgündeki bir hükümet olarak daha etkin bir konuma sahipti. Alışveriş basit bir denklem üzerine oturmuştu, İsrail barış süreci ile birlikte dünyadan dışlanmışlıktan kurtulurken, FKÖ de uluslararası sistemin güç merkezini oluşturan batı nezdinde meşruiyet kazanıyordu. Bölgesel dengelere açısından ise, İsrail verdiği kısmi özerklik karşılığı uluslararası kamuoyunda anti-emperyalist söylemle batı ve İsrail karşıtı bir atmosfer oluşmasına katkıda bulunan FKÖ'yü uluslararası zeminden kendi kontrolü altındaki bölgesel zemine çekerken, FKÖ de tarihinde ilk defa anavatan topraklarına nüfuz etme imkanına kavuşuyordu.
Bugün bu basit denklemli hesap, özellikle İsrail açısından kapanmış görünmektedir, İsrail barış sürecinden elde edebileceklerini elde etmiş olduğu inancı ile artık herhangi bir şey vermeye yanaşmamaktadır. Gerçekten de süreç diplomasisi İsrail açısından önemli kazanımlar sağlamıştır, İsrail'in güvenliğini tehdit etmeyen kısmi özerklik ile bir taraftan uluslararası kamuoyunu İsrail karşısında harekete geçirebilen Arafat yerel bir otonim lideri konumuna indirilmiş, diğer taraftan da batı-dışı dünyaya diplomatik ve ekonomik açıdan nüfuz edebilme kapasitesi kazanılmıştır. İsrail bu yolla dış politikada ciddi bir manevra alanı kazanmıştır. Mesela, barış süreci olmasaydı, İsrail'in Türkiye ile bu düzeyde ilişkiler kurabilmesi hayallerden bile geçirilemezdi.
Bunun içindir ki, İsrail süreci bu noktada mümkünse durdurmak, değilse dondurmak niyetindedir. Sürecin başında daha sonra gündeme getirileceği söylenen Kudüs'ün İsrail tarafından mutlak ilhak statüsü içinde değerlendirilmesi bu niyeti açık bir şekilde ortaya koymaktadır. ABD barış sürecini tekrar rayına oturtmak için etkin bir diplomatik ağırlık ortaya koymazken, Avrupa ülkeleri arasında Ortadoğu'ya yönelik yeni strateji arayışları gündeme gelmektedir.
Arafat'ın önce Çin sonra da Avrupa'ya yaptığı ziyaretler İsrail üzerindeki uluslararası kamuoyu baskını artırmaya yöneliktir. Fransa-Suriye ilişkilerindeki üst düzey temaslar ve AB-İran ilişkilerindeki hızlı gelişme Avrupa'nın gerek barış sürecine gerekse Ortadoğu'daki genel yapılanmaya bakışındaki stratejik değişimi yansıtmaktadır. Avrupa-Suriye-İran ekseninde yoğunlaşan temaslar Türk diplomasisinin de yakından takip etmek zorunda olduğu bir gelişmedir. Bu durum içinde Ege ve Kıbrıs'ın da bulunduğu Doğu Akdeniz havzası ile Irak'taki gelişmeleri doğrudan etkileyebilecek yeni unsurlar ihtiva etmektedir. Küresel güçlerin Ortadoğu üzerindeki hesapları ve rekabetleri değerlendirilmeden tek eksenli bölgesel politikalar geliştirmenin riski yüksektir.
Ortadoğu diplomasi trafiğindeki bu gelişmeler önümüzdeki dönemde özellikle ABD-İran ilişkilerindeki gelişmelerle daha da renklenecek gibi gözükmektedir. Ortadoğu'da kalıcı olan tarafların geçici ve konjunktürel barış talepleri değil, jeoekonomik ve jeopolitik temel üzerinde yoğunlaşan çıkar çatışmalarıdır. Onun içindir ki, Ortadoğu diplomasisi günlük borsa takibinden daha yoğun bir dikkat ve incelik gerektirmektedir. Zihinlerimizi iç çelişkilerden, tehdit algılamalarından ve seçim hesaplarından kurtarabildiğimiz ölçüde bu ince hesapların içinde bir yerimiz olabilir.
Yorumlar
Sırala:
Canlı
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.