Bana dilini göster sana kim olduğunu söyleyeyim!

Bir insanın kimliği hakkında arkadaşından ziyade diline bakmak daha kesin sonuçlar verebilir. Elbette burada kimsenin dilini papuç gibi çıkarıp: "Söyle bakayım, ben kimim?!" demesini beklemiyoruz. Kriminal vak''alarda kimlik teşhisi için parmak izinden, DNA testinden, sesten faydalanıldığı bilinir de, kara başımızın düşmanı olan kırmızı dilimizden yararlanıldığı hiç görülmemiştir. Hiç bir komiser de hiç bir sanığa: "Yala bakalım şu kâğıdı da, kim olduğunu öğrenelim!" dememiştir.

Oysa biz sıradan insanlar muhataplarımızı tanımakta, tanımlamakta pek sık kullanırız "dil"i. Konuştuğumuz insan hakkında "dil"inden yola çıkarak esaslı bilgilere sahip olur; muhatabımızın "dil"ine bakarak nereli, nasıl ve neci olduğuna dair kanaatlerimizi belirleriz. Hımm, filan kelimeyi aksanlı kullanıyor, demek ki doğu ile batı arasında bir yerden. Filan lafı pek cafcaflı idi, demek ki aşağıyla yukarı arasında bir sosyal sınıftan; filan kelime yerine filanca kelimeyi kullanıyor, demek ki sağdan yahut soldan.

Dilimizin kimliğimizi ele vermesi kaçınılmazdır. Ama bu ele veriş parmak izinin yahut DNA''nınki kadar kesin olamaz; çünkü genetik kimliğimizi değil, sosyal kimliğimizi belli eder dilimiz. Bu yüzden, doğru yönleri olmakla birlikte yanıltıcı da olabilir dile dayanan kimlik teşhisleri. Bunun sebebi, insanın genetik olarak bir tek kimliği varken, sosyal olarak birden fazla kimliğinin olabilmesidir. Neredeyse bütün insanların ortak yönüdür bu: Her sosyal toplulukta farklı kimlikler oluştururuz. Çoğu zaman da iç içe geçmiş halkalar hâlindedir kimliklerimiz.

Şairin dediği gibiyizdir çoğumuz:

"Kaldırımlarda demokrat

Otobüslerde dindar."

Dilimiz öncelikle nereli olduğumuzu söyler muhatabımıza. Hepimiz bir diyalekt, yani ağız grubuna mensubuzdur: İster Erzurumlu olalım, ister Muğlalı; ister Rizeli olalım, ister İstanbullu. Uzun eğitim süreci elbette zayıflatıp belirsizleştirebilir ağız özelliklerini, ama asla kâmilen yok edemez. Dikkatli bir gözlemci kimi mahallî kelimelere, kimi eklerin kullanılışına, kimi vurgulara bakarak muhatabının ağız grubunu tahmin edebilir.

Sözlerimiz, cümlelerimiz, vurgularımız bizim nasıl biri olduğumuzu, eğitim ve kültür seviyemizi, okuyup yazmışlığımızın derecesini ve kalitesini de belli eder. Meramını yetersiz ve kaba ifadelerle anlatan bir kimsenin iyi bir eğitim aldığını kim düşünür? Selâm alıp vermesini bilmeyen, üç beş satırlık bir özgeçmiş kaleme alamayan bir genci kim halkla ilişkiler müdürü yapar? Muhatabımızın "iş"i bilip bilmediğini dilinden anlarız çok zaman.

Dilimiz bir de neci olduğumuzu belli eder; zira çoğumuzun dilini inançları, fikirleri şekillendirir. Hatta biz kendimiz sahibi (yahut kölesi) olduğumuz dünya görüşünün alem olmuş kelimelerini kullanarak iyi, güvenilir bir yer edinmeye çalışırız dost meclislerinde.

Şair "Ne yapsam şakağımdaki dövmeler beni ele verecek!" diyordu. Belki de kişinin dilini, sözlerini kastetmiştir böyle derken, kimbilir?

Terör olayları artınca, bunların faillerinin belirlenmesi de önem kazandı. Zaman gazetesi "Militanların eşgali belli" diyor (11 Mart). Eşgal imlâsının bir dizgi hatası olmadığı haberde birkaç defa tekrarlanmasından belli. Aynı ifadeyi Star televizyonu da yapıyor, ekrana koyduğu yazıda: "Saldırganların eşgali belirlendi." deniliyor (14 Mart). Oysa bu kelimenin doğrusu eşkâl''dir; eşgal şekli bir sürç-i lisan muhakkak. Yine de bu heyecanlı günlerde şaşırmayıp doğru kelimeyi kullanan Radikal''i (15 Mart) tebrik etmek vacip oluyor.

Zaman Pazar''da Recâî Güllapdan Bey (14 Mart), bir okuyucusunun ihtarıyla yazılarının birinde geçen mâsum "suçsuz" kelimesinin mâsun "korunmuş" yazılması gerektiğini, suçun kendisinde değil, dizgi servisinde olduğunu söylüyor. Biz Zaman''ın dizgi servisine hatırlatalım: Kelime mâsun değil de masûn olacak!

Taha Kıvanç Bey (16 Mart) "İki e-mail Arasında" başlıklı yazısında hem e-mail hemde e-posta kelimesini kullanıyor. Adresini bilseydim bir elmek çekip bu kelimeler yerine TDK''nın "elektronik mektup"tan kes/yapıştır yoluyla yaptığı "elmek" kelimesini önerdiğini, benim de buna âcizane elmekleşmek fiilini ilâve ettiğimi bildirecektim, ama nasip olmadı.

Radyo Foreks, 16 Mart günü haber bültenlerinde Avrupa Birliği Komisyonu''nun Akil Adamlar Komitesi''nin raporu sonucu istifa ettiğini haber verdi. Ancak spiker hanım âkil kelimesindeki uzun okunması gereken a ünlüsünü kısa okuyordu. Hani şu "Aşıksın aşıksın!.." diyen şarkıcı gibi. Telefon ettim, kelimeyi yanlış telaffuz ettiklerini belirtip doğrusunu söyledim. Ne var ki, gün boyunca aynı kulak tırmalayıcı okuyuş sürdü gitti. Anlaşılan söylediklerimizi kös dinlemiş deve duyarlığıyla dinlemiş telefondaki "ilgili".

Zaman gazetesi 20 Mart günkü nüshasında yazar kadrosunu tanıtan bir ek verdi. Merak ettim saydım: Yazarların ekserisi, doğal olarak İstanbullu. İstanbul''dan sonra sırayı hangi şehrimiz alıyor biliyor musunuz: Birçok konuda Türkiye''nin en geri kalmış bölgelerinden biri olan Uşak. İstanbullu 7 ve Uşaklı dört yazarı var Zaman gazetesinin. Demek ki, o çorak topraklar içten içe bir entelektüel birikimin beşiği olmuş. Bir Uşaklı olarak bu sonuçtan gururlanmadım desem yalan olur.