Türkçe neden fakirleşiyor?

Türkçe iki sebeple fakirleşiyor: Birincisi, dünyadaki baş döndürücü fikrî ve teknolojik gelişmelere ve dolasıyısıyla kavram ve nesne adlarındaki zenginleşmeye ayak uyduramadığından; ikincisi, dilde yüzyıllardır yaşayan kelimeler nesebi beğenilmediği için atıldığından.

Fikir ve eşya planında neredeyse hiçbir buluşa, hiçbir yeniliğe imza atamamış olan Türk entellektüelinin ana dilini fakirlikle suçlaması, tarlaya tohum ekmeyip de hasat uman çiftçinin hâline benziyor. Nadirattan olarak, herhangi bir şey keşfeden ilim ve fikir adamlarımız da buna Grek-Latin kökenli adlar takmayı pek seviyorlar.

Alemşümul yenilikler üretemeyen Türk entellektüeli Türkçe''yi fakir bulma hakkına sahip değil.

Türkçe''yi fakirleştiren sebeplerden biri de vaktiyle âdetâ bir salgın gibi sürdürülen dildeki Arapça ve Farsça kelimeleri atma hareketi idi. Dili toplumsal bildirişimin en sağlam vasıtası olarak gören akıl sahipleri bu hareketin Türkçe''nin belini nasıl büktüğünü gördükleri için, artık kelimelerin nesebine bakmıyorlar. Dil konusuna ideoloji çukurundan bakan kimi dar kafalılar ise, Türkçe''nin malı olmuş kelimelerin soyunu sopunu araştırma, ırkî özelliklerini beğenmediklerini kovma gayretlerini sürdürüyorlar.

Bu gayretkeşliğin zararlarından biri olan dil fakirleşmesi hakkında bugüne kadar çok yazıldı çizildi. Radikal''i okurken rastladığım iki kelime bana yeniden bu fakirleşmeyi hatırlattı.

Malûm, bir suçtan sanık olarak yargılanan kimsenin mahkemece suçsuz bulunmasına beraat etme deniyor. Bunun için önerilmiş bir kelime var: aklanma. Aklanma, esas olarak bir kirden yıkanıp temizlenme anlamında iken, mecazen, yine bir kir hükmünde olan suç isnadından kurtulmayı, temize çıkmayı ifade ediyor. Radikal''deki bir haberde (7 Mart) "Türkiye Yazarlar Sendikası kongresinde yönetimin aklandığı" haber veriliyordu. Oysa haberden anlaşıldığı kadarıyla söz konusu sendikanın yönetimine bir suç isnad edilmiyordu; şu halde buradaki oluş aklanma, beraat etme, suçtan temize çıkma olarak ifade edilemez. Az çok hukuk bilenler buradaki oluşun "ibra etme" olarak ifade edilmesi gerektiğini derhal anlamışlardır. Şimdi ne oldu? Beraat ve ibra kelimelerini attık, yerine aklanma koyduk; Türkçe temiz ve öz bir dil oldu, ama yüzde elli fakirleşti. Aynı zamanda, oluş ve durumlar arasındaki nüansı ifade kabiliyetini yitirdi. Beraat etme, hukuk dilinde, isnad edilen suçun işlenmediğine veya isnad olunan suçun ceza gerektirmediğine mahkemece karar verilmesi anlamına geliyor. İbra etmede ise bir suç isnadından temizlenme yok; kelime, hukuken, kurum ve şirket yönetim organlarını ileride doğabilecek tazminat sorumluluklarından vareste kılma anlamına geliyor.

Aynı gazetenin ekinde Yaprak Zihnioğlu''nun yazısında ise Nezihe Muhiddin isimli hanımın "hakkında açılan davalardan aklanarak veya beraat ederek değil, 1929 yılındaki yeni af kanunu ile kurtulabildiği" ifade ediliyor. "Örneğin, meselâ" demek gibi bir garabet bu, ama yazarın suçu yok. Suç, dili ideolojinin tutsağı hâline getirenlerde; dili kırpıp kırpıp - Nasreddin Hoca''nın leyleği misalindeki gibi - bir cılız kuşa çeviren ve sonra tavus kuşu gibi açılıp renk cümbüşleri göstermesini bekleyenlerde.

İşte dil böyle fakirleşiyor ve nüansları ifade gücünü yitiriyor.

Yeni Şafak''ta M. Akif Aydın Bey (12 Mart) : "Tosya''ya pirince giderken evdeki bulgurdan olmak da herhalde buna denir." diyor. Tosya pirincinin reklâmı iyi de, deyimin aslındaki Dimyat''la olan tarihî bağlarımızı ne yapacağız? Dilimizde "tuz ekmek hakkı" diye bir deyim vardır. Birbirinden iyilik gören insanların karşılıklı vefa ve sadakat duyguları içinde bulunmalarını ifade eder. Biz de asırlarca eski vilâyetimiz Dimyat''ın, bu Mısır şehrinin pirincini yemişiz. Aramızda bir hukuk teşekkül etmiş. Gelin tuz ekmek hakkını çiğnemeyelim, deyimi eski hâliyle bırakalım. Eğer olacaksak bulgurdan, yine Dimyat''a giderken olalım.

Seçim sath-ı mâiline (kimi öz dilciler "seçim eğik düzlemi" diyor buna!" girince bilbordlarımız, gazete sayfalarımız parti reklâmlarıyla şenlendi. Gün, dil hünerinizi gösterme günüdür, ey reklâm yapanlar! DYP "ya olacak ya olacak!" garibesinin artık galat-ı meşhur hâline geldiğini ve kendi liderinin alâmet-i fârikası gibi algılandığını düşündüğünden kullanımına tam gaz devam ediyor: "Ya bitecek ya bitecek! Ya olacak ya olacak!"

Bu partinin bir bilbord afişinde gördüğüm "Esnaflarla ittifak kurultayı" ibaresi ise bir dil harikası! Evet, Arapça kimi çokluklara Türkçe''de çokluk eki getiriliyor; bu dilin kendi kuralları açısında yanlış da sayılmaz : "evladlar, evraklar..." gibi. Ne var ki, aynı yapıdaki her kelimeye Türkçe çokluk eki getirilmez. Bunların başında da "esnaf" kelimesi gelir. Burada kuralı belirleyen "dil kullanımı"dır.

Benden hatırlatması, ey reklâm yapan!

A.Talip Özdemir, reklâmında "Değerli hemşerilerim" diyor. Kelime, konuşma dilinde her ne kadar hemşeri şeklinde de olsa edebî dilde hemşehrî şeklinde kullanılır. Gerçi bu "Hemşerim" ifadesi A. Talip Özdemir''in reklâmındaki fotoğrafına da pek yakışıyor. Bir de boynunda altın zincir olsaymış!