Konya"nın ve dünyanın hacıları

Hacı adaylarını hava alanına götürecek otobüsler, meydanın bir köşesine sıralanmışlar. Bu otobüslerin pek âlâ Mekke''ye, Medine''ye de gidebileceklerini, böylece hacı adaylarının İslâm tarihinin ve coğrafyasının çeşitli zenginliklerini yol boyunca görebileceklerini düşünüyorum. Ama bu düşüncem, ülkemizde yıllardır süren ve fiilen kara yoluyla haccı yasaklayan uygulamaya çarpıp kırılıyor. Bu uygulamanın seyahat ve ibadet özgürlüğünü aynı anda kısıtlayan çift yönlü saçmalığının hukuk dışı olduğunu da düşünüyorum. Bu da iki sonuca götürüyor beni: Birincisi, fiilî durum, hukuku geçersizleştirebilir; ikincisi, hukuk ancak haklarını arayanlara yardımcı olabilir.

Suudi Arabistan''ın hacı sayısına getirdiği sınırlama ve Türkiye''nin hac konusunda izlediği tutum, hacı adaylarının hak arama konusundaki yetersizlikleriyle birleşince, kara yoluyla hacca gitmenin sözü bile edilmiyor. Hacı adayları da sanki, uçak yolculuğunun hızını ve rahatlığını benimsemiş gibiler.

Hacı adaylarının yüzlerinde gizleyemedikleri bir memnuniyet, hattâ sevinç duygusu okunuyor. Kendilerini uğurlamaya gelen dostlarından, yakınlarından ayrılacak olmanın hüznü, bu ortak hüzünle dökülen gözyaşları bile o derin sevinci saklayamıyor. Otobüslerin hareketinden önce, Kur''an-ı Kerim''den âyetler okunuyor, dualar ediliyor; tekbirler, salevatlar, lebbeykler yükseliyor gecenin karanlığında. "Bir tören, bir gösteri, bir âyin bu!" diyorum içimden. Yüzlerce kişinin katıldığı bu açık hava toplantısı için resmî makamlardan izin alınıp alınmadığı sorusu aklımdan geçiyor. Alınmadığı, buna gerek görülmediği ihtimali ağır basıyor. Hayat-hukuk ikileminin cilvelerinden biri de bu olmalı, diyorum.

Hacı adaylarının neredeyse yarısının kadın olduğunu görüyorum. "Ezilen, horlanan, ikinci sınıf insan muamelesi gören kadın" gerçeğinin bilinç ve zenginlik açısından hac ibadetini yerine getirebilecek düzeye gelmiş Müslüman ailelerde geçerli olmadığını düşünüyorum.

Doç. Dr. Mehmet Bayyiğit''in Sosyo-Kültürel Yönleriyle Türkiye''de Hac Olayı adlı araştırmasında ilgili tablolara bakınca 1979 yılında hacca giden kadın sayısının, erkeklerin yarısından az olmasına karşılık (3214/6789), sonraki yıllarda yarıyı geçtiğini görüyorum. Bir şeyi daha hayretle görüyorum: Konya hacılarında kadın-erkek oranı. Türkiye genelinden çok farklı ve kadınlar lehinde artış gösteriyor. 1979''da yarıdan fazla olan kadın oranı (228/321), sonraki yıllarda daha da yükseliyor, hattâ 1994 yılında, erkeklerin 5 kişiyle de olsa önüne geçiyor kadınlar (872/867). Erkekler 1995''te 66, 1996''da 3, 1997''de 26 kişilik farkla yeniden üstünlük sağlıyorlar. (Bkz. A.g.e., s. 187, 188, Türkiye Diyanet Vakfı Y.)

Din sosyolojisinin yöntemleriyle Konya ölçeğinde yapılmış bu hac araştırması, değerli bilim adamının tespit ve yorumları bakımından önemli olduğu kadar, yaptığı anketle ortaya çıkan verileri değişik açılardan yorumlamamıza fırsat vermesi açısından da zengin bir kaynak.

Dünya hacılarına ilişkin haber de şu: "Suudi Arabistanlı yetkililer, Amerika''nın isteğini görmezlikten gelerek, Iraklı hacıların uçağını karşılamışlar ve demişler ki: "Hiç kimsenin hac ibadetini yapmasına engel olmayız." (Al-Hayat, 18 Mart 1999)